Nền tảng cho phát triển kinh tế bền vững

I. Bối cảnh và yêu cầu đặt ra đối với tăng trưởng kinh tế hiện nay

Bối cảnh kinh tế thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc với nhiều yếu tố bất định đan xen đã và đang tác động trực tiếp đến triển vọng tăng trưởng của các quốc gia. Tốc độ tăng trưởng kinh tế toàn cầu có xu hướng chậm lại, lạm phát tuy từng bước được kiểm soát nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro, trong khi cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn, xu hướng bảo hộ thương mại, đứt gãy chuỗi cung ứng và các yêu cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn môi trường, phát triển xanh, chuyển đổi số đặt ra những thách thức mới đối với quá trình phát triển. Nâng cao sức chống chịu, khả năng thích ứng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trở thành yêu cầu mang tính chiến lược đối với mỗi quốc gia. Các nghiên cứu về tăng trưởng hiện đại cũng cho thấy động lực phát triển ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế, đổi mới sáng tạo, năng suất lao động và khả năng huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội, thay vì chỉ dựa vào mở rộng quy mô đầu tư hay khai thác các yếu tố sản xuất truyền thống.

Đối với Việt Nam, tăng trưởng kinh tế mang ý nghĩa gia tăng quy mô GDP, là cơ sở để tạo nguồn lực cho đầu tư phát triển, bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao chất lượng đời sống nhân dân và củng cố năng lực cạnh tranh quốc gia trong tiến trình hội nhập quốc tế. Các chủ trương của Đảng và Nhà nước đều nhấn mạnh yêu cầu duy trì tốc độ tăng trưởng hợp lý gắn với ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao chất lượng tăng trưởng, phát triển nhanh nhưng bền vững trên nền tảng đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế. Điều này đòi hỏi các địa phương phải chuyển mạnh từ tư duy phát triển theo chiều rộng sang khai thác hiệu quả các động lực tăng trưởng mới, thông qua cải thiện môi trường đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và nâng cao hiệu quả quản trị công.

Trong điều kiện dư địa của các động lực tăng trưởng truyền thống như vốn đầu tư, khai thác tài nguyên hay mở rộng lao động ngày càng thu hẹp, yêu cầu đặt ra là phải khơi thông các nguồn lực còn tiềm ẩn, tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng và chất lượng nguồn nhân lực để tạo dư địa phát triển dài hạn. Thực tiễn điều hành tại Tuyên Quang phản ánh khá rõ yêu cầu này khi địa phương không chỉ tập trung hoàn thành các mục tiêu tăng trưởng trước mắt mà còn đồng thời triển khai nhiều giải pháp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đẩy nhanh giải ngân đầu tư công, cải cách thủ tục hành chính và phát huy các lợi thế nội sinh nhằm tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong giai đoạn tiếp theo.

II. Khơi thông động lực tăng trưởng dưới góc nhìn quản trị phát triển

Trước khi trình bày thực tiễn, cần nhìn nhận rằng bản chất của tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh phát triển hiện nay đã có sự thay đổi căn bản. Nếu như các mô hình tăng trưởng truyền thống nhấn mạnh vai trò của vốn đầu tư, lao động và khai thác tài nguyên như những yếu tố quyết định mở rộng quy mô sản xuất, thì trong nền kinh tế tri thức và hội nhập sâu rộng, các yếu tố này chỉ còn đóng vai trò điều kiện cần. Động lực tạo nên tăng trưởng dài hạn ngày càng phụ thuộc vào năng suất lao động, năng lực đổi mới sáng tạo, chất lượng thể chế và hiệu quả quản trị phát triển. Nhiều quốc gia cho thấy việc gia tăng nguồn lực đầu vào không đồng nghĩa với tăng trưởng bền vững nếu thiếu một hệ thống thể chế minh bạch, môi trường kinh doanh thuận lợi và cơ chế phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Quan điểm của lý thuyết tăng trưởng nội sinh do Paul Romer phát triển đã chỉ ra rằng tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực là những yếu tố có khả năng tạo ra tăng trưởng bền vững thông qua việc không ngừng nâng cao năng suất tổng hợp của nền kinh tế. Khác với mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào tích lũy vốn, lý thuyết này khẳng định tri thức và đổi mới sáng tạo có thể liên tục tạo ra giá trị mới mà không chịu nhiều giới hạn của các nguồn lực hữu hình. Bổ sung cho cách tiếp cận đó, Douglas North nhấn mạnh vai trò của thể chế trong phát triển kinh tế khi cho rằng chất lượng của các quy tắc chính thức và phi chính thức quyết định chi phí giao dịch, mức độ an toàn của quyền tài sản, khả năng thực thi hợp đồng cũng như niềm tin của các chủ thể kinh tế. Một hệ thống thể chế hiệu quả sẽ tạo điều kiện để các nguồn lực được phân bổ đúng nơi, đúng thời điểm và đúng mục tiêu, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng dài hạn.

Từ góc độ quản trị phát triển, những thay đổi về bản chất của tăng trưởng cũng làm thay đổi vai trò của Nhà nước. Ở nền kinh tế thị trường hiện đại, Nhà nước không còn được nhìn nhận là chủ thể trực tiếp tạo ra tăng trưởng thông qua can thiệp hành chính hoặc mở rộng đầu tư công bằng mọi giá. Thay vào đó, vai trò trung tâm của Nhà nước kiến tạo phát triển là thiết lập khuôn khổ thể chế minh bạch, ổn định và có khả năng thích ứng; giảm chi phí giao dịch cho doanh nghiệp và người dân; cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh; điều phối hiệu quả các nguồn lực phát triển; đồng thời thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và các tổ chức xã hội. Khi các rào cản về thủ tục hành chính, tiếp cận đất đai, tín dụng, hạ tầng và thông tin được tháo gỡ, khu vực kinh tế tư nhân, đầu tư nước ngoài và các chủ thể đổi mới sáng tạo sẽ có điều kiện phát huy tối đa tiềm năng, qua đó tạo ra các động lực tăng trưởng mới.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy thành công của nhiều nền kinh tế không xuất phát từ việc gia tăng quy mô đầu tư đơn thuần mà chủ yếu dựa trên chất lượng quản trị. Singapore xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, bộ máy hành chính chuyên nghiệp và hệ thống chính sách ổn định, qua đó trở thành một trong những trung tâm tài chính và logistics hàng đầu thế giới mặc dù nguồn tài nguyên rất hạn chế. Tương tự, Hàn Quốc đã chuyển đổi thành công từ nền kinh tế có thu nhập thấp sang quốc gia công nghiệp phát triển thông qua cải cách thể chế, đầu tư cho giáo dục, khoa học – công nghệ và xây dựng năng lực đổi mới sáng tạo. Điểm chung của các mô hình này là Nhà nước không thay thế thị trường mà tạo lập những điều kiện thuận lợi để thị trường vận hành hiệu quả, khuyến khích cạnh tranh, thúc đẩy sáng tạo và nâng cao năng suất.

Dưới góc nhìn quản trị phát triển, tăng trưởng bền vững không còn được quyết định chủ yếu bởi khả năng huy động thêm các nguồn lực truyền thống mà phụ thuộc vào năng lực khơi thông và sử dụng hiệu quả các nguồn lực hiện có. Điều đó đòi hỏi chuyển từ tư duy phát triển dựa trên mở rộng đầu vào sang tư duy kiến tạo môi trường phát triển, trong đó cải cách thể chế, nâng cao chất lượng quản trị, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát huy các động lực nội sinh trở thành nền tảng quan trọng để duy trì tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế.

III. Những động lực cần ưu tiên để tạo tăng trưởng trong giai đoạn mới

Dư địa tăng trưởng dựa trên mở rộng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và gia tăng lao động dần thu hẹp, yêu cầu đặt ra không chỉ là tìm kiếm các động lực mới mà còn phải xác định đúng những nhân tố có khả năng tạo tác động lan tỏa đối với toàn bộ nền kinh tế. Theo cách tiếp cận quản trị phát triển, các động lực tăng trưởng không tồn tại độc lập mà có mối quan hệ tương hỗ, trong đó chất lượng thể chế giữ vai trò nền tảng, đầu tư công tạo lực dẫn dắt, khu vực kinh tế tư nhân trở thành động lực nội sinh quan trọng và chuyển đổi số gắn với phát triển xanh mở ra không gian tăng trưởng mới.

Trước hết, hoàn thiện thể chế và đẩy mạnh cải cách hành chính là động lực có ý nghĩa quyết định bởi mọi nguồn lực phát triển đều được phân bổ, vận hành và phát huy hiệu quả thông qua thể chế. Một hệ thống thể chế minh bạch, ổn định và có khả năng thích ứng không chỉ làm giảm chi phí giao dịch mà còn tạo niềm tin cho doanh nghiệp, nhà đầu tư và người dân. Trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cải cách thể chế cần được thực hiện đồng bộ từ hoàn thiện khung pháp lý, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, đơn giản hóa thủ tục hành chính đến nâng cao trách nhiệm của đội ngũ thực thi công vụ. Khi quá trình giải quyết thủ tục được rút ngắn, công tác giải ngân đầu tư công được đẩy nhanh, các điểm nghẽn về đất đai, quy hoạch, giải phóng mặt bằng và tiếp cận nguồn lực được tháo gỡ, môi trường đầu tư sẽ trở nên hấp dẫn hơn, qua đó thúc đẩy dòng vốn xã hội và khuyến khích hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đối với Tuyên Quang, những năm gần đây địa phương đã xác định cải cách hành chính, cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh là nhiệm vụ trọng tâm; đồng thời tăng cường đối thoại với doanh nghiệp, rà soát các quy định còn chồng chéo và đẩy nhanh tiến độ xử lý hồ sơ hành chính.

Bên cạnh đó, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt và kích hoạt đầu tư xã hội. Điều kiện nguồn lực còn hạn chế, hiệu quả của đầu tư công không chỉ được đo bằng quy mô vốn giải ngân mà quan trọng hơn là khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa đối với các hoạt động đầu tư của khu vực tư nhân và toàn bộ nền kinh tế. Các dự án hạ tầng giao thông, năng lượng, đô thị, khu công nghiệp hay hạ tầng số có khả năng mở rộng không gian phát triển, giảm chi phí logistics, tăng cường kết nối vùng và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực. Khi kết cấu hạ tầng được cải thiện, doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận thị trường thuận lợi hơn, chi phí sản xuất giảm xuống và sức hấp dẫn của địa phương đối với các nhà đầu tư cũng được nâng lên. Thực tiễn phát triển của nhiều địa phương cho thấy đầu tư công hiệu quả thường kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ của đầu tư tư nhân thông qua cơ chế “vốn mồi”. Nhiều dự án giao thông trọng điểm kết nối với hệ thống cao tốc, các công trình hạ tầng khu, cụm công nghiệp và hạ tầng phục vụ phát triển du lịch đang từng bước hoàn thiện, tạo điều kiện khai thác tốt hơn các lợi thế về vị trí địa lý, tài nguyên và liên kết vùng.

Trong điều kiện cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp không còn phụ thuộc chủ yếu vào quy mô vốn mà ngày càng dựa vào khả năng đổi mới mô hình kinh doanh, ứng dụng công nghệ và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Vì vậy, phát triển khu vực kinh tế tư nhân không chỉ là yêu cầu về số lượng doanh nghiệp mà còn là quá trình nâng cao chất lượng doanh nghiệp, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo, phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, thúc đẩy chuyển đổi số và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với các cơ sở nghiên cứu, đào tạo. Tinh thần của Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân tiếp tục khẳng định khu vực kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế, đồng thời yêu cầu hoàn thiện thể chế, bảo đảm quyền tự do kinh doanh, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Đối với Tuyên Quang, việc xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp, cải thiện khả năng tiếp cận đất đai, tín dụng, công nghệ và nguồn nhân lực sẽ góp phần hình thành đội ngũ doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh cao, đóng vai trò động lực phát triển trong giai đoạn mới.

Song hành với các động lực truyền thống, chuyển đổi số gắn với phát triển xanh đang trở thành nhân tố quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong tương lai. Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, điện toán đám mây và các nền tảng số đang làm thay đổi phương thức sản xuất, quản trị và cung ứng dịch vụ trên phạm vi toàn cầu. Kinh tế số không chỉ tạo ra các ngành nghề mới mà còn giúp nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp, tối ưu hóa chuỗi cung ứng, giảm chi phí giao dịch và nâng cao năng suất lao động. Xu hướng phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải khí nhà kính đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với các nền kinh tế muốn tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đối với các địa phương, chuyển đổi số và tăng trưởng xanh không chỉ là nhiệm vụ về môi trường hay công nghệ mà còn là chiến lược nâng cao sức chống chịu và khả năng thích ứng trước những biến động của thị trường quốc tế. Với Tuyên Quang, việc thúc đẩy chính quyền số, kinh tế số, phát triển hạ tầng số, ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp, công nghiệp chế biến, du lịch và quản lý tài nguyên, đồng thời khai thác hiệu quả các tiềm năng về kinh tế lâm nghiệp, năng lượng tái tạo và phát triển kinh tế tuần hoàn sẽ tạo ra những động lực tăng trưởng mới có giá trị gia tăng cao. Trong dài hạn, địa phương nào làm chủ được dữ liệu, công nghệ và mô hình phát triển xanh sẽ có lợi thế rõ rệt trong thu hút đầu tư, nâng cao năng suất và củng cố năng lực cạnh tranh, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng nhanh và bền vững.

IV. Những điểm nghẽn cản trở tăng trưởng và yêu cầu tháo gỡ

Mặc dù các động lực tăng trưởng mới đang từng bước được hình thành, song khả năng hiện thực hóa các mục tiêu phát triển vẫn chịu tác động đáng kể bởi nhiều điểm nghẽn tồn tại trong quá trình quản trị và tổ chức thực hiện. Từ góc độ quản trị phát triển, các điểm nghẽn này không chỉ làm giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực mà còn hạn chế khả năng chuyển hóa các tiềm năng thành kết quả tăng trưởng thực tế. Vì vậy, tháo gỡ các rào cản phát triển cần được xem là điều kiện tiên quyết để nâng cao chất lượng tăng trưởng trong giai đoạn mới.

Điểm nghẽn lớn nhất vẫn nằm ở chất lượng thể chế và môi trường thực thi chính sách. Dù hệ thống pháp luật ngày càng được hoàn thiện, nhưng ở nhiều lĩnh vực vẫn tồn tại tình trạng chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các quy định liên quan đến đầu tư, đất đai, xây dựng, quy hoạch và quản lý tài nguyên. Quá trình xử lý thủ tục hành chính, phê duyệt chủ trương đầu tư, giao đất, giải phóng mặt bằng hoặc điều chỉnh quy hoạch ở một số trường hợp còn kéo dài, làm gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các dự án. Điều này không chỉ làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư mà còn khiến nhiều nguồn lực xã hội chưa được khai thác hiệu quả. Đối với Tuyên Quang, mặc dù công tác cải cách hành chính và cải thiện môi trường đầu tư đã đạt nhiều kết quả tích cực, song việc tháo gỡ các vướng mắc liên quan đến đất đai, quy hoạch và thủ tục đầu tư vẫn là yêu cầu đặt ra nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các dự án phát triển.

Bên cạnh đó, năng lực tổ chức thực thi chính sách vẫn là yếu tố quyết định hiệu quả của các chủ trương phát triển. Trong thực tế, không ít chính sách đã được ban hành tương đối đầy đủ nhưng kết quả triển khai chưa đạt kỳ vọng do tiến độ giải ngân đầu tư công còn chậm, sự phối hợp giữa các cơ quan chưa thật sự đồng bộ và trách nhiệm của một bộ phận cán bộ trong quá trình thực thi chưa được phát huy đầy đủ. Những hạn chế này làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư, kéo dài thời gian hoàn thành các công trình trọng điểm và ảnh hưởng đến khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa đối với khu vực kinh tế tư nhân. Với Tuyên Quang, áp lực hoàn thành các mục tiêu tăng trưởng trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế càng đòi hỏi địa phương phải nâng cao kỷ luật, kỷ cương hành chính, tăng cường phối hợp liên ngành và đẩy nhanh tiến độ giải ngân các dự án có tính chất động lực.

Một điểm nghẽn khác cần được quan tâm là năng lực cạnh tranh của cộng đồng doanh nghiệp. Phần lớn doanh nghiệp trên địa bàn vẫn có quy mô nhỏ và vừa, khả năng tích lũy vốn còn hạn chế, mức độ ứng dụng khoa học – công nghệ và chuyển đổi số chưa đồng đều, trong khi năng lực quản trị và khả năng tham gia chuỗi giá trị còn nhiều hạn chế. Điều này làm giảm khả năng thích ứng trước những biến động của thị trường cũng như cơ hội tận dụng các động lực tăng trưởng mới. Vì vậy, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách, cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp phát triển về vốn, công nghệ, quản trị và đổi mới sáng tạo. Chỉ khi các điểm nghẽn về thể chế, thực thi và năng lực doanh nghiệp được tháo gỡ một cách đồng bộ, Tuyên Quang mới có thể khai thác hiệu quả các nguồn lực sẵn có, tạo nền tảng vững chắc để hoàn thành mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.

V. Kết luận

Bối cảnh mới, tăng trưởng kinh tế không còn có thể dựa chủ yếu vào mở rộng đầu tư, gia tăng lao động hay khai thác tài nguyên mà phải chuyển sang dựa trên năng suất, chất lượng thể chế, hiệu quả quản trị và khả năng đổi mới sáng tạo. Muốn tạo lập động lực tăng trưởng mới, cần coi thể chế là nền tảng, doanh nghiệp là trung tâm, đổi mới sáng tạo là động lực, còn chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là hướng phát triển chiến lược. Sự kết hợp đồng bộ giữa các yếu tố này sẽ góp phần khơi thông nguồn lực, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và tạo dư địa tăng trưởng dài hạn. Đối với Tuyên Quang cũng như nhiều địa phương khác, dồn sức cho tăng trưởng không chỉ là hoàn thành các chỉ tiêu trước mắt mà quan trọng hơn là tạo dựng nền tảng thể chế, hạ tầng và năng lực phát triển. Đây chính là cơ sở để xây dựng mô hình tăng trưởng nhanh, hiệu quả và bền vững trong giai đoạn mới./.

Ths. Phương Linh