Động lực phát triển mới của Gia Lai và Bắc Tây Nguyên

I. PLEIKU TRƯỚC YÊU CẦU TRỞ THÀNH CỰC TĂNG TRƯỞNG MỚI

Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu duy trì tăng trưởng cao gắn với chất lượng, hiệu quả và tính bền vững, tư duy phát triển không còn chủ yếu dựa trên ranh giới hành chính mà chuyển mạnh sang tổ chức không gian kinh tế theo các vùng động lực, hành lang kinh tế và cực tăng trưởng. Nhiều chủ trương, nghị quyết của Đảng và Nhà nước đều nhấn mạnh yêu cầu phát huy vai trò của các đô thị trung tâm như những hạt nhân liên kết vùng, dẫn dắt phân bổ nguồn lực, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong xu thế đó, việc hình thành các cực tăng trưởng mới tại những khu vực còn nhiều dư địa phát triển trở thành một yêu cầu mang tính chiến lược.

Đối với Tây Nguyên, Pleiku hội tụ nhiều điều kiện để đảm nhận vai trò này khi vừa là trung tâm hành chính, kinh tế của tỉnh Gia Lai, vừa là đầu mối kết nối giữa Tây Nguyên với duyên hải miền Trung thông qua các trục giao thông chiến lược, đồng thời giữ vị trí quan trọng trong mạng lưới giao thương của khu vực Bắc Tây Nguyên. Yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ dừng ở việc mở rộng quy mô đô thị hay gia tăng dân số, mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực tạo sức lan tỏa về phát triển kinh tế, thu hút đầu tư, đổi mới sáng tạo và liên kết vùng. Nói cách khác, vấn đề cốt lõi không phải Pleiku có thể phát triển lớn hơn hay không, mà là thành phố có đủ năng lực để trở thành cực tăng trưởng mới, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển của toàn vùng Tây Nguyên trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập ngày càng sâu rộng.

II. TỪ ĐÔ THỊ TRUNG TÂM ĐẾN CỰC TĂNG TRƯỞNG: GÓC NHÌN LÝ LUẬN VÀ HÀM Ý ĐỐI VỚI PLEIKU

Trong khoa học phát triển, khái niệm cực tăng trưởng (Growth Pole) được hình thành từ lý thuyết của François Perroux, cho rằng tăng trưởng kinh tế không diễn ra đồng đều trên toàn bộ không gian mà có xu hướng tập trung tại những trung tâm có lợi thế vượt trội về nguồn lực, công nghệ, hạ tầng và năng lực tổ chức sản xuất. Từ các trung tâm này, thông qua liên kết kinh tế, thương mại, đầu tư và đổi mới sáng tạo, động lực phát triển sẽ lan tỏa tới các địa phương lân cận, tạo nên quá trình phát triển vùng theo hướng tích hợp và bền vững. Thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia cũng cho thấy những đô thị như Thâm Quyến (Trung Quốc), Incheon (Hàn Quốc) hay Eindhoven (Hà Lan) không trở thành động lực tăng trưởng chỉ nhờ quy mô dân số hay diện tích, mà chủ yếu nhờ khả năng tập trung các ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, thu hút đầu tư, kết nối chuỗi cung ứng và dẫn dắt đổi mới sáng tạo.

Từ góc độ đó, một đô thị không mặc nhiên trở thành cực tăng trưởng chỉ vì là trung tâm hành chính hay có tốc độ đô thị hóa cao. Một cực tăng trưởng thực sự phải có khả năng hấp dẫn và phân bổ hiệu quả các nguồn lực phát triển; tạo nhiều việc làm có năng suất cao; hình thành các chuỗi giá trị liên kết giữa doanh nghiệp, nhà đầu tư và địa phương; đồng thời tạo hiệu ứng lan tỏa về công nghệ, thị trường và năng lực cạnh tranh đối với khu vực xung quanh. Giá trị của cực tăng trưởng được đo bằng quy mô kinh tế của chính đô thị đó mà còn bằng mức độ đóng góp vào sự phát triển chung của cả vùng.

Trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng hiện nay, lý luận và kinh nghiệm quốc tế cho thấy một cực tăng trưởng hiện đại cần hội tụ ba điều kiện nền tảng. Thứ nhất là hạ tầng kết nối đồng bộ, bao gồm hệ thống giao thông đa phương thức, logistics hiện đại và hạ tầng số, nhằm giảm chi phí giao dịch, mở rộng không gian thị trường và tăng cường khả năng liên kết vùng. Thứ hai là thể chế và chất lượng quản trị, thể hiện ở nền hành chính minh bạch, hiệu quả, cải cách thủ tục hành chính, môi trường đầu tư thuận lợi và mô hình chính quyền phục vụ, qua đó tạo niềm tin cho doanh nghiệp và nhà đầu tư. Thứ ba là năng lực đổi mới sáng tạo, được xây dựng trên nền tảng cộng đồng doanh nghiệp năng động, hệ sinh thái khởi nghiệp, ứng dụng khoa học và công nghệ, cùng nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao.

Đối với Pleiku, những luận điểm lý luận trên mang ý nghĩa định hướng quan trọng. Thành phố có lợi thế về vị trí trung tâm của tỉnh Gia Lai và cửa ngõ kết nối Bắc Tây Nguyên với duyên hải miền Trung, song để trở thành cực tăng trưởng mới, lợi thế vị trí cần được chuyển hóa thành lợi thế phát triển thông qua các cơ chế liên kết và khả năng dẫn dắt vùng. Điều đó đòi hỏi Pleiku phải chuyển từ tư duy phát triển một đô thị đơn lẻ sang tư duy phát triển một trung tâm liên kết vùng, trong đó mở rộng kết nối hạ tầng, nâng cao chất lượng quản trị, cải thiện môi trường đầu tư và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trở thành những trụ cột phát triển. Chỉ khi vừa tạo ra giá trị kinh tế cho chính mình, vừa thúc đẩy sự phát triển của các địa phương lân cận, Pleiku mới thực sự hội đủ điều kiện để trở thành cực tăng trưởng của khu vực Tây Nguyên trong giai đoạn phát triển mới.

III. NHỮNG ĐỘNG LỰC CÓ THỂ ĐƯA PLEIKU TRỞ THÀNH CỰC TĂNG TRƯỞNG

Nếu lý luận về cực tăng trưởng xác định các điều kiện cần của một trung tâm phát triển, thì thực tiễn Pleiku cho thấy thành phố đang sở hữu nhiều tiền đề quan trọng để từng bước hiện thực hóa vai trò này. Lợi thế chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành năng lực phát triển thông qua quy hoạch hợp lý, đầu tư hạ tầng, cải cách thể chế và hình thành các ngành kinh tế có khả năng tạo giá trị gia tăng cao. Bốn nhóm động lực dưới đây có thể trở thành nền tảng để Pleiku phát huy vai trò trung tâm của khu vực Bắc Tây Nguyên.

Trước hết, lợi thế kết nối vùng và vị trí chiến lược là yếu tố quan trọng tạo nên dư địa phát triển của Pleiku. Thành phố nằm trên các trục giao thông huyết mạch kết nối Tây Nguyên với duyên hải miền Trung thông qua Quốc lộ 19, đồng thời liên kết với Kon Tum theo Quốc lộ 14 và mở rộng kết nối sang khu vực tam giác phát triển Việt Nam – Lào – Campuchia thông qua hệ thống cửa khẩu quốc tế. Cảng hàng không Pleiku tiếp tục được đầu tư, nâng cấp, góp phần rút ngắn thời gian kết nối với Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều trung tâm kinh tế lớn của cả nước. Hệ thống giao thông này không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, phát triển du lịch và thu hút đầu tư mà còn giúp Pleiku từng bước trở thành đầu mối trung chuyển của khu vực Bắc Tây Nguyên.

Kinh nghiệm phát triển cho thấy vị trí địa lý không tự động tạo ra lợi thế cạnh tranh. Chỉ khi các tuyến giao thông được gắn với chuỗi logistics, mạng lưới sản xuất và thị trường tiêu thụ thì lợi thế vị trí mới được chuyển hóa thành lợi thế kinh tế. Vì vậy, đối với Pleiku, yêu cầu không chỉ là hoàn thiện kết cấu hạ tầng mà còn phải xây dựng các cơ chế liên kết hiệu quả với Quy Nhơn, Kon Tum và các địa phương lân cận nhằm hình thành chuỗi giá trị liên vùng, giảm chi phí logistics và mở rộng không gian thị trường.

Động lực thứ hai đến từ quy hoạch mở rộng và tái cấu trúc không gian phát triển. Theo định hướng quy hoạch, Pleiku được mở rộng quy mô lên hơn 860 km², tạo điều kiện hình thành không gian phát triển mới với mô hình đô thị đa trung tâm. Bước chuyển quan trọng này từ phát triển theo mô hình đô thị tập trung sang tổ chức không gian theo các phân khu chức năng, trong đó trung tâm hành chính, khu thương mại – dịch vụ, khu công nghiệp, khu du lịch sinh thái và các khu dân cư mới được kết nối đồng bộ bằng hệ thống hạ tầng hiện đại.

Giá trị cốt lõi của quy hoạch không nằm ở việc gia tăng diện tích hành chính mà ở khả năng mở rộng dư địa phát triển trong dài hạn. Không gian đô thị được tổ chức hợp lý sẽ tạo điều kiện thu hút đầu tư, giảm áp lực lên khu vực nội đô, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và hình thành các cực phát triển mới. Đồng thời, quy hoạch cũng là cơ sở để phát triển hạ tầng số, hạ tầng giao thông và các dịch vụ công theo hướng hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân và sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.

Động lực thứ ba là hình thành các ngành kinh tế có khả năng dẫn dắt tăng trưởng. Trong lĩnh vực du lịch, Pleiku có nhiều lợi thế đặc sắc với Biển Hồ, núi lửa Chư Đang Ya cùng không gian văn hóa Tây Nguyên giàu bản sắc. Nếu được khai thác theo hướng du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và trải nghiệm văn hóa, kết hợp với bảo tồn tài nguyên và phát huy giá trị di sản, đây sẽ là ngành kinh tế tạo sức lan tỏa lớn cho thương mại, dịch vụ và việc làm địa phương.

Song song với đó, công nghiệp chế biến và logistics có thể trở thành động lực mới dựa trên lợi thế về vùng nguyên liệu cà phê, hồ tiêu, cao su, trái cây và các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của Tây Nguyên. Việc phát triển các trung tâm logistics, kho bãi, chế biến sâu và kết nối vận tải sẽ góp phần nâng cao giá trị nông sản, giảm chi phí lưu thông và tăng khả năng tham gia vào chuỗi cung ứng trong nước cũng như quốc tế. Trên nền tảng đó, nông nghiệp công nghệ cao cần được thúc đẩy theo hướng gắn sản xuất với chế biến, truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu, từng bước chuyển từ phát triển dựa vào sản lượng sang phát triển dựa vào chất lượng và giá trị gia tăng.

Ngoài các ngành kinh tế truyền thống, kinh tế số và dịch vụ chất lượng cao sẽ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế đô thị. Việc phát triển giáo dục, y tế, thương mại hiện đại, dịch vụ tài chính và ứng dụng công nghệ số không chỉ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực mà còn tạo sức hút đối với doanh nghiệp và lao động có trình độ cao.

Kinh nghiệm từ nhiều đô thị động lực trong nước cung cấp những bài học có giá trị đối với quá trình phát triển của Pleiku. Hải Phòng tạo bước đột phá nhờ đầu tư đồng bộ hạ tầng giao thông, cảng biển và logistics, qua đó thu hút mạnh dòng vốn đầu tư và phát triển công nghiệp. Đà Nẵng khẳng định vị thế bằng chất lượng quản trị đô thị, cải cách hành chính và môi trường đầu tư minh bạch, tạo lợi thế cạnh tranh bền vững. Bình Dương lại nổi bật với chiến lược phát triển công nghiệp gắn với đổi mới sáng tạo, xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.

Những kinh nghiệm đó cho thấy không có mô hình phát triển chung cho mọi địa phương, nhưng đều có điểm gặp nhau ở ba trụ cột: hạ tầng hiện đại, thể chế thông thoáng và đổi mới sáng tạo. Đối với Pleiku, việc phát huy lợi thế vị trí, triển khai hiệu quả quy hoạch, xây dựng các ngành kinh tế mũi nhọn và nâng cao chất lượng quản trị sẽ quyết định khả năng chuyển từ một đô thị trung tâm của tỉnh Gia Lai thành một cực tăng trưởng mới, có sức lan tỏa đối với toàn vùng Tây Nguyên. Chỉ khi ba yếu tố hạ tầng, thể chế và đổi mới sáng tạo được phát triển đồng bộ, Pleiku mới có thể tạo dựng nền tảng cho tăng trưởng nhanh, bền vững và đóng góp tích cực vào tiến trình phát triển vùng trong giai đoạn mới.

IV. ĐIỂM NGHẼN QUYẾT ĐỊNH KHẢ NĂNG BỨT PHÁ CỦA PLEIKU

Mặc dù sở hữu nhiều lợi thế về vị trí địa lý, quy hoạch và tiềm năng phát triển, quá trình đưa Pleiku trở thành cực tăng trưởng của khu vực Tây Nguyên vẫn đứng trước một số điểm nghẽn mang tính quyết định. Đây không chỉ là những hạn chế riêng của một đô thị đang phát triển mà còn là những vấn đề phổ biến đối với nhiều trung tâm vùng trong quá trình chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng dựa trên chất lượng và đổi mới sáng tạo.

Hạ tầng liên kết vùng chưa tạo được bước đột phá tương xứng với yêu cầu phát triển. Mặc dù hệ thống giao thông kết nối Pleiku với các địa phương trong khu vực đã từng bước được cải thiện, khả năng kết nối với các cảng biển, trung tâm logistics và các hành lang kinh tế lớn vẫn còn những hạn chế nhất định. Chi phí vận chuyển hàng hóa còn ở mức cao, thời gian lưu thông kéo dài và năng lực logistics chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển các chuỗi sản xuất, chế biến và xuất khẩu. Điều này làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp, đồng thời hạn chế khả năng thu hút các dự án đầu tư có quy mô lớn và giá trị gia tăng cao.

Nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng yêu cầu của mô hình tăng trưởng mới. Trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển chủ đạo, nhu cầu về đội ngũ lao động có trình độ chuyên môn, kỹ năng công nghệ và năng lực quản trị hiện đại ngày càng lớn. Pleiku cũng như nhiều địa phương trong khu vực Tây Nguyên vẫn gặp khó khăn trong việc thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao, trong khi hệ sinh thái đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo chưa đủ mạnh để tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn.

Sức cạnh tranh trong thu hút đầu tư ngày càng gia tăng. Trong khu vực miền Trung – Tây Nguyên, Pleiku không chỉ cạnh tranh với các trung tâm phát triển như Đà Nẵng, Quy Nhơn hay Buôn Ma Thuột về hạ tầng, chất lượng dịch vụ và môi trường đầu tư, mà còn phải tạo dựng lợi thế riêng để hấp dẫn các dòng vốn mới. Nhà đầu tư ngày càng coi trọng chất lượng thể chế, tốc độ giải quyết thủ tục hành chính, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng kết nối thị trường, lợi thế về vị trí địa lý sẽ khó phát huy hiệu quả nếu không được hỗ trợ bởi một môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và năng động.

Nhìn từ góc độ phát triển, thách thức lớn nhất của Pleiku không nằm ở việc thiếu tiềm năng mà ở khả năng chuyển hóa những lợi thế sẵn có thành nguồn lực phát triển thực chất. Chỉ khi đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn về hạ tầng, nhân lực và môi trường đầu tư, thành phố mới có thể tạo dựng nền tảng đủ vững để phát huy vai trò cực tăng trưởng, thúc đẩy liên kết vùng và tạo sức lan tỏa đối với toàn khu vực Tây Nguyên.

V. KIẾN TẠO PLEIKU THÀNH CỰC TĂNG TRƯỞNG: NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG ƯU TIÊN

Để hiện thực hóa mục tiêu trở thành cực tăng trưởng của khu vực Tây Nguyên, Pleiku cần triển khai đồng bộ các giải pháp theo hướng lấy liên kết vùng, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững làm trọng tâm. Trong đó, ba định hướng ưu tiên có ý nghĩa quyết định đối với khả năng tạo lập động lực tăng trưởng mới.

Phát triển hạ tầng chiến lược cần được xem là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu. Việc đẩy nhanh đầu tư tuyến cao tốc Quy Nhơn – Pleiku – Lệ Thanh sẽ không chỉ rút ngắn thời gian kết nối giữa Tây Nguyên với hệ thống cảng biển và các trung tâm kinh tế ven biển mà còn mở rộng không gian giao thương với khu vực Tam giác phát triển Việt Nam – Lào – Campuchia. Đồng thời, cần phát triển đồng bộ hệ thống logistics, trung tâm phân phối hàng hóa và hạ tầng số nhằm giảm chi phí vận chuyển, nâng cao hiệu quả lưu thông và tạo nền tảng cho chuyển đổi số trong quản lý đô thị cũng như hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Xây dựng môi trường đầu tư cạnh tranh là điều kiện quan trọng để chuyển hóa lợi thế thành dòng vốn và các dự án phát triển. Điều này đòi hỏi tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phát triển chính quyền số, nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công và tăng cường đồng hành, hỗ trợ doanh nghiệp trong suốt quá trình đầu tư, sản xuất và mở rộng thị trường. Một môi trường đầu tư minh bạch, thuận lợi sẽ góp phần nâng cao niềm tin của nhà đầu tư và gia tăng sức hấp dẫn của Pleiku trong cạnh tranh thu hút nguồn lực.

Cùng với đó, tăng cường liên kết vùng cần trở thành định hướng xuyên suốt trong chiến lược phát triển của thành phố. Việc thúc đẩy hợp tác giữa Gia Lai và Bình Định, mở rộng kết nối Pleiku với Quy Nhơn và Kon Tum sẽ góp phần hình thành hành lang tăng trưởng từ biển lên cao nguyên, tạo sự gắn kết giữa cảng biển, trung tâm logistics, vùng nguyên liệu và thị trường tiêu thụ. Khi hạ tầng, thể chế và liên kết vùng được phát triển đồng bộ, Pleiku sẽ có điều kiện phát huy vai trò trung tâm kết nối, tạo sức lan tỏa phát triển đối với toàn khu vực Tây Nguyên và đóng góp tích cực vào không gian tăng trưởng quốc gia.

VI. KẾT LUẬN

Trong bối cảnh Việt Nam chuyển mạnh sang phát triển theo không gian kinh tế và tăng cường liên kết vùng, xây dựng Pleiku trở thành cực tăng trưởng không chỉ là mục tiêu phát triển của địa phương mà còn là yêu cầu khách quan của quá trình tái cấu trúc không gian phát triển ở khu vực Tây Nguyên. Thực tiễn cho thấy Pleiku đang sở hữu nhiều lợi thế quan trọng, từ vị trí địa kinh tế, quy hoạch mở rộng không gian đô thị, hệ thống hạ tầng kết nối ngày càng được hoàn thiện đến tiềm năng phát triển dịch vụ, du lịch, logistics và nông nghiệp công nghệ cao. Những yếu tố này tạo nền tảng để thành phố từng bước khẳng định vai trò trung tâm phát triển của Gia Lai và khu vực Bắc Tây Nguyên, đồng thời mở rộng khả năng tham gia vào các chuỗi liên kết kinh tế liên vùng.

Tuy nhiên, yếu tố quyết định sự thành công không nằm ở quy mô đô thị hay tốc độ mở rộng không gian, mà ở chất lượng quản trị, hiệu quả cải cách thể chế, năng lực kết nối vùng và khả năng hình thành các động lực tăng trưởng mới dựa trên đổi mới sáng tạo. Khi các lợi thế được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển thực chất thông qua hạ tầng hiện đại, môi trường đầu tư thuận lợi và cơ chế liên kết hiệu quả, Pleiku sẽ có đủ điều kiện để trở thành cực tăng trưởng thực sự, tạo sức lan tỏa đối với toàn bộ không gian phát triển Bắc Tây Nguyên, góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao vị thế của vùng trong tiến trình phát triển đất nước./.

Ths. Khánh Toàn