Người lao động trong thời đại chuyển đổi số

Trong bối cảnh toàn cầu hoá, xu hướng số hoá tăng tốc chóng mặt: làm việc từ xa, nền kinh tế số, nền kinh tế chia sẻ và tự động hoá thay thế nhiều công việc truyền thống. Người lao động không còn chỉ là thực thi nhiệm vụ, mà họ phải trở thành người học linh hoạt, chủ động làm chủ kỹ năng số mới mong đáp ứng được yêu cầu làm việc hiện nay và trong tương lai.

Tác động của chuyển đổi số đối với người lao động

Trước hết là biến đổi về kỹ năng với việc chuyển từ kỹ năng nghề sang kỹ năng số: Từ tính chất đó, người lao động ngày nay không chỉ cần kỹ năng chuyên môn nghề mà còn cần nhiều kỹ năng khác, như: Kỹ năng số cơ bản (sử dụng công cụ văn phòng số, giao tiếp online, quản lý dữ liệu); Kỹ năng phân tích – tư duy dữ liệu (hiểu được thông tin qua con số, báo cáo, biểu đồ); Kỹ năng hợp tác và giao tiếp số (làm việc nhóm dựa trên môi trường số, từ xa); Tư duy sáng tạo, học hỏi liên tục (thay đổi nghề nghiệp, bổ sung năng lực mới theo tốc độ phát triển công nghệ). Thống kê ở các quốc gia phát triển hiện nay cho thấy có tới 80-90% việc làm mới yêu cầu kỹ năng số ở mức độ khác nhau; nhiều nghề truyền thống có nguy cơ bị thay thế bởi tự động hoá nếu người lao động không thích ứng.

Vấn đề tái cấu trúc nghề nghiệp cũng diễn ra trong quá trình chuyển đổi số. Thực tế hiện nay, chuyển đổi số khiến cho nhiều công việc được tự động hoá thông qua robot và AI. Nhiều ngành cắt giảm nhân lực ở cấp độ thấp lương, tay nghề trung bình, nhưng đồng thời tạo ra nhu cầu mới ở cấp độ cao về kỹ năng như: chuyên gia dữ liệu, nhà thiết kế UX/UI, kỹ sư AI, quản trị hệ thống đám mây… Điều này tạo ra khoảng cách kỹ năng (skills gap) – nhiều chỗ có nhu cầu tuyển dụng cao nhưng người lao động lại thiếu năng lực đáp ứng.

Thông qua chuyển đổi số, tính linh hoạt nghề nghiệp và tổ chức được tăng cường. Nhờ chuyển đổi số, làm việc từ xa và mô hình hybrid đã giúp thay đổi cách quản lý, đánh giá hiệu quả, xây dựng văn hoá tổ chức. Mặt khác, người lao động có nhiều lựa chọn (hợp đồng ngắn hạn, lao động tự do), nhưng lại thiếu an toàn xã hội (bảo hiểm, phúc lợi).

Cơ hội đối với người lao động từ quá trình chuyển đổi số

Có thể khái quát một số cơ hội sau đây:

1. Giúp tăng năng suất & chất lượng lao động: Cụ thể, công nghệ giúp cho quá trình tự động hoá các công việc có tính lặp lại, giảm sai sót; hỗ trợ ra quyết định nhanh bằng dữ liệu; và cải thiện trải nghiệm khách hàng và hiệu quả sản xuất.

2. Chuyển đổi số mở ra nghề nghiệp mới, lĩnh vực mới: Trong đó, nhiều ngành nghề chưa từng tồn tại khoảng chục năm trước, nhưng nay đã trở thành xu hướng phát triển, như: Phân tích dữ liệu, đảm bảo an ninh mạng, thiết kế sản phẩm số, trải nghiệm người dùng, quản trị sản phẩm số…; Khởi nghiệp công nghệ và các mô hình kinh doanh số còn nhiều tiềm năng phát triển.

3. Tạo điều kiện để người lao động có thể học tập suốt đời và phát triển bản thân: Các nền tảng học trực tuyến (Coursera, Udemy, edX) giúp người lao động chủ động nâng cấp kỹ năng; Mô hình học tập theo dự án, đào tạo nội bộ, các bootcamp nhanh sẽ giúp thu hẹp khoảng cách kỹ năng.

Những yếu tố quyết định để người lao động thành công trong thời đại số

Điều quan trọng hàng đầu là phải có tư duy mở – sẵn sàng thay đổi. Nghĩa là người lao động không chỉ học kỹ thuật, mà còn phải thay đổi tư duy. Đó là quá trình tập trung học hỏi suốt đời, chấp nhận rủi ro, chủ động thử nghiệm. Mặt khác, để lao động hiệu quả, người lao động cần có kỹ năng số cơ bản, có năng lực phân tích – giải quyết vấn đề và có kỹ năng giao tiếp & cộng tác đa nền tảng. Không những vậy, người lao động cần khả năng thích ứng, linh hoạt trong môi trường làm việc mới, hiểu văn hoá tổ chức số, chủ động mềm dẻo khi công nghệ thay đổi.

Nói như vậy không có nghĩa là vai trò quan trọng của con người không còn nữa, mà có những vấn đề không thể thay thế bởi máy – như kỹ năng mềm – bao gồm: Tư duy phản biện; Sự sáng tạo; Giao tiếp, hợp tác, lãnh đạo; Quản lý cảm xúc và stress.

Các giải pháp giúp người lao động có cơ hội thành công

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam và trên toàn cầu, người lao động cần chủ động thích nghi để không bị tụt lại phía sau. Dưới đây là các giải pháp thiết thực giúp tăng cơ hội thành công:

1. Nâng cao kỹ năng số (Digital Skills): Cụ thể là: Thành thạo công cụ văn phòng, nền tảng làm việc trực tuyến (Zoom, Google Workspace, AI tools…); Hiểu cơ bản về dữ liệu, an ninh mạng, điện toán đám mây; Biết cách ứng dụng AI vào công việc (viết nội dung, phân tích dữ liệu, tự động hóa quy trình). Đây là các kỹ năng “nền tảng” trong mọi ngành nghề, không chỉ riêng IT.

2. Học tập suốt đời (Lifelong Learning): Do công nghệ thay đổi liên tục, vì vậy người lao động cần tham gia các khóa học online (Coursera, Udemy, edX…); Học thêm kỹ năng mới như phân tích dữ liệu, marketing số, quản lý dự án Agile; Cập nhật xu hướng công nghệ như AI, blockchain, IoT.

3. Phát triển kỹ năng mềm: Trong thời đại tự động hóa, kỹ năng con người càng quan trọng; thể hiện ở các mặt: Tư duy phản biện; Giải quyết vấn đề; Giao tiếp & làm việc nhóm; Quản lý thời gian; Khả năng thích nghi. Máy móc có thể thay thế thao tác lặp lại, nhưng không thể thay thế sự sáng tạo và cảm xúc con người.

4. Xây dựng thương hiệu cá nhân thông qua việc tạo hồ sơ chuyên nghiệp trên LinkedIn; chia sẻ kiến thức trên mạng xã hội; xây dựng portfolio online (đối với thiết kế, IT, content…).

5. Chủ động chuyển đổi nghề nghiệp khi cần: Một số ngành nghề truyền thống có thể bị thu hẹp, trong khi các lĩnh vực mới phát triển mạnh, như: Thương mại điện tử – Digital marketing – Phân tích dữ liệu – Công nghệ thông tin – Sáng tạo nội dung số.

6. Tận dụng hệ sinh thái hỗ trợ: Tại Việt Nam cũng có nhiều chương trình hỗ trợ chuyển đổi số, như: Đề án chuyển đổi số quốc gia; Các chương trình đào tạo kỹ năng số miễn phí; Hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Người lao động nên chủ động tìm kiếm thông tin từ cơ quan nhà nước và doanh nghiệp.

7. Phát triển tư duy công nghệ (Digital Mindset): Người lao động không chỉ biết sử dụng công nghệ, mà cần sẵn sàng thay đổi cách làm việc, chủ động đề xuất cải tiến quy trình bằng công nghệ và chú trọng tư duy dựa trên dữ liệu.

Có thể khẳng định, người lao động trong thời đại chuyển đổi số đang đứng trước một “ngã tư lịch sử”. Theo đó, nếu coi chuyển đổi số là mối đe dọa, họ sẽ dễ bị thay thế bởi công nghệ. Nếu coi nó là cơ hội, họ sẽ phát triển nghề nghiệp mới với giá trị cao hơn. Điều quyết định không phải là công nghệ mạnh hay yếu, mà là năng lực thích nghi, học hỏi và phát triển không ngừng của mỗi cá nhân; đồng thời được hỗ trợ bởi chiến lược đúng đắn từ các doanh nghiệp và các cấp quản lý của Chính phủ.

NCS Hoàng Minh Tiến

Phó Tổng Biên tập Tạp chí Việt Nam Hội nhập