Tranh cãi về biên bản họp gia đình
Theo trình bày của bà T. (ngụ tỉnh Long An, nay là tỉnh Tây Ninh), bà là chị cả trong gia đình có 5 anh chị em. Khi còn sống, cha mẹ bà tạo lập được 9 thửa đất tại địa phương, với tổng diện tích khoảng 60.500m2 và đã được cấp giấy chứng nhận.
Sau khi cha mẹ bà T. lần lượt qua đời vào năm 1996 và 2002, toàn bộ diện tích đất do anh H. (cháu nội, con trai của người con út) quản lý, sử dụng. Anh H. đã được cơ quan chức năng chỉnh lý, sang tên quyền sử dụng đất dựa trên các biên bản họp gia đình lập vào các năm 2003 và 2004.
Tuy nhiên, tranh chấp phát sinh khi bà T. và hai người em cho rằng họ không tham gia cũng như không ký vào các biên bản họp gia đình nói trên.
Do đó, bà T. và em gái khởi kiện, yêu cầu tuyên vô hiệu biên bản họp gia đình năm 2004, đồng thời đề nghị chia thừa kế theo pháp luật đối với một phần di sản gồm ba thửa đất có tổng diện tích gần 21.000m2.
Ở chiều ngược lại, anh H. thừa nhận toàn bộ đất là di sản do ông bà nội để lại, nhưng cho rằng các thành viên trong gia đình đã thống nhất giao toàn bộ đất cho anh quản lý, sử dụng và thờ cúng tổ tiên. Anh đề nghị nếu chia thừa kế thì cần tính đến công sức gìn giữ, tôn tạo tài sản của mình.
Đáng chú ý, một số người trong gia đình có quan điểm trái ngược. Một người em gái của bà T. và cha của anh H. xác nhận có việc họp gia đình và đồng ý giao toàn bộ phần thừa kế của mình cho anh H.
Tại phiên tòa sơ thẩm năm 2021, TAND tỉnh Long An (nay là TAND tỉnh Tây Ninh) đã bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện của bà T. và em gái. Bản án sau đó được TAND Cấp cao tại TPHCM giữ nguyên ở cấp phúc thẩm vào năm 2022.
Có dấu hiệu giả mạo chữ ký
Không đồng ý với phán quyết trên, bà T. và em gái tiếp tục đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm. Đến tháng 4/2024, Chánh án TAND Tối cao đã ban hành quyết định kháng nghị, cho rằng các bản án trước đó có nhiều sai sót nghiêm trọng trong việc đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật.
Tại phiên giám đốc thẩm, Hội đồng Thẩm phán nhận định điểm mấu chốt của vụ án nằm ở tính hợp pháp của các biên bản họp gia đình, căn cứ để chuyển toàn bộ quyền sử dụng đất sang cho anh H.
Kết quả giám định cho thấy chữ ký mang tên bà T. và một người em gái trong biên bản họp gia đình năm 2004 không phải do chính họ ký. Ngoài ra, việc chứng thực các biên bản này của chính quyền xã cũng bị xác định là vi phạm quy định pháp luật về công chứng, chứng thực.
Dù vậy, cả hai cấp tòa trước đó vẫn công nhận giá trị pháp lý của các biên bản, coi đây là căn cứ hợp lệ để xác định tài sản không còn là di sản thừa kế. Hội đồng Thẩm phán cho rằng cách đánh giá này là không đúng, đã bỏ sót chứng cứ quan trọng và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của các đồng thừa kế.
Một sai sót khác được chỉ ra là việc Tòa án cấp dưới không xem xét đầy đủ cả hai biên bản họp gia đình năm 2003 và 2004, dù nội dung có liên quan trực tiếp đến các thửa đất đang tranh chấp. Tòa án cho rằng phía bà T. không yêu cầu nên không xem xét. Hội đồng Thẩm phán nhận định cách xử lý này không phù hợp, bởi đây là tình tiết có ý nghĩa quyết định đến bản chất vụ án.
Ngoài ra, Tòa án cấp phúc thẩm còn bị đánh giá là áp dụng sai quy định pháp luật khi cho rằng một số thửa đất không còn là di sản hoặc đã hết thời hiệu khởi kiện chia thừa kế.
Trên cơ sở đó, Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao đã chấp nhận kháng nghị, tuyên hủy cả hai bản án sơ thẩm và phúc thẩm, đồng thời giao hồ sơ về Tòa án cấp tỉnh để xét xử lại theo đúng quy định.
(Tham khảo Quyết định giám đốc thẩm số 33/2024/DS-GĐT ngày 24/6/2024 của TAND Tối cao)
