Rủi ro pháp lý trong giao dịch ‘tiền trao…cháo hẹn múc’

Bản chất là hợp đồng mua bán tài sản

Dưới góc độ pháp lý, Bộ luật Dân sự 2015 đã xác lập rõ bản chất của giao dịch này. Theo Điều 430 quy định về Hợp đồng mua bán tài sản, chính là sự thỏa thuận giữa các bên, trong đó bên bán có nghĩa vụ chuyển giao tài sản, còn bên mua thực hiện nghĩa vụ thanh toán.

Tiến sĩ Luật Ngô Ngọc Diễm phân tích, việc người dân trả tiền trước nhưng chưa nhận vàng, không làm thay đổi bản chất pháp lý của giao dịch. Bởi khi đó, nghĩa vụ đã phân định rõ, người mua đã hoàn thành nghĩa vụ thanh toán, còn cơ sở kinh doanh phải giao vàng đúng cam kết. “Giấy hẹn” trong trường hợp này có thể được coi là chứng cứ giao dịch, nếu thể hiện đầy đủ các yếu tố cơ bản như thông tin các bên, số lượng vàng, giá trị và thời điểm giao. Tuy nhiên, giá trị pháp lý của nó không thể so sánh với hóa đơn hoặc hợp đồng hoàn chỉnh.

Bổ sung, luật sư Bùi Phan Anh nhấn mạnh: “Giấy hẹn chỉ là chứng cứ sơ cấp. Khi xảy ra tranh chấp, khả năng chứng minh quyền lợi của người mua sẽ yếu hơn đáng kể so với các chứng từ hợp lệ khác”.

‘Tiền trao…cháo hẹn múc’

Theo luật sư Nguyễn Anh Tuấn, Đoàn Luật sư TP Hà Nội rủi ro cốt lõi của hình thức này nằm ở sự lệch pha nghĩa vụ, bên mua đã hoàn tất thanh toán, trong khi bên bán chưa thực hiện nghĩa vụ giao tài sản.

Căn cứ Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, nếu bên bán không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ, họ phải chịu trách nhiệm dân sự, bao gồm việc giao tài sản hoặc bồi thường thiệt hại.

Tuy nhiên, trên thực tế, nếu cơ sở kinh doanh rơi vào tình trạng: Bị kiểm tra, tạm dừng hoạt động, gặp khó khăn tài chính hoặc liên quan đến vụ án hình sự thì việc đòi lại vàng hoặc tiền không còn đơn thuần là quan hệ dân sự, mà có thể kéo dài, phức tạp do phụ thuộc vào tiến trình điều tra.

Đáng chú ý, một vấn đề được dư luận đặc biệt quan tâm là liệu việc các tiệm kinh doanh vàng nhận tiền trước nhưng giao vàng sau có phải là “chiếm dụng vốn”?

Theo TS. Ngô Ngọc Diễm, không phải mọi trường hợp thanh toán trước đều là vi phạm. Đây là phương thức phổ biến trong thương mại, tương tự như đặt cọc hoặc trả trước. Tuy nhiên, ranh giới pháp lý nằm ở ý chí tự nguyện, bình đẳng và khả năng thực hiện nghĩa vụ.

Luật sư Bùi Phan Anh phân tích, nếu doanh nghiệp vẫn có khả năng giao vàng, quan hệ này thuần túy là dân sự. Ngược lại, nếu biết rõ không thể thực hiện nghĩa vụ nhưng vẫn nhận tiền, hoặc sử dụng tiền sai mục đích dẫn đến mất khả năng giao tài sản, hành vi đó có thể bị xem xét dưới góc độ hình sự.

Khi đó, tùy tính chất và mức độ, có thể bị xử lý theo các tội danh trong Bộ luật Hình sự 2015 như: “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản; Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản”.

Khi tiệm vàng bị kiểm tra, quyền lợi của người mua ra sao?

Một tình huống thực tế gây nhiều lo lắng là việc người dân vừa cầm “giấy hẹn” thì cơ sở kinh doanh bị kiểm tra, thậm chí khám xét. Giải đáp thắc mắc, luật sư Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh, nguyên tắc pháp lý cơ bản là quyền tài sản hợp pháp của bên thứ ba ngay tình phải được bảo vệ. Người mua vẫn có quyền: Yêu cầu giao tài sản; Yêu cầu hoàn trả tiền; Yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Tuy nhiên, trong quá trình điều tra, cơ quan chức năng có thể áp dụng các biện pháp: Tạm giữ tài sản; Phong tỏa tài khoản; Tạm dừng giao dịch. Điều này khiến quyền lợi của khách hàng có thể bị “đóng băng” trong một khoảng thời gian nhất định.

Một tình huống khác, người bán vàng cho cơ sở kinh doanh nhưng cũng chỉ nhận được ‘giấy hẹn’ thanh toán sau, cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Luật sư Bùi Phan Anh cho rằng, nếu đã giao vàng nhưng chưa nhận tiền, quan hệ pháp lý chuyển thành nghĩa vụ thanh toán. Nhưng trong trường hợp không có chứng từ rõ ràng, việc chứng minh giao dịch sẽ rất khó khăn. Theo Điều 440 Bộ luật Dân sự 2015, bên mua phải thanh toán đầy đủ, đúng hạn. Việc chậm thanh toán có thể dẫn đến tranh chấp dân sự, thậm chí nguy cơ mất tiền nếu bên mua mất khả năng chi trả.

TS. Ngô Ngọc Diễm cho biết, pháp luật vẫn có cơ chế bảo vệ bên thứ ba ngay tình. Tuy nhiên, để bảo vệ quyền lợi, khách hàng cần: Cung cấp đầy đủ chứng từ giao dịch; Gửi yêu cầu tới cơ quan điều tra; Tham gia quá trình tố tụng nếu cần thiết. Việc giải quyết quyền lợi khi đó không còn đơn giản mà phụ thuộc vào quá trình xác minh, phân loại tài sản và tiến trình tố tụng kéo dài.

Các luật sư đều thống nhất rằng, trong bối cảnh thị trường vàng biến động mạnh, giao dịch bằng “giấy hẹn” không phải là hành vi trái pháp luật, nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu thiếu minh bạch. Mặt khác, nếu có hành vi huy động vốn hoặc đầu cơ trái pháp sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật.