Đó là 1 trong 6 nhóm vấn đề then chốt được Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nêu tại Hội nghị thường niên 4V1M năm 2026 diễn ra mới đây…
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định mô hình phối hợp “4V1M” (4 Viện/Trường chủ lực và 1 Bộ) là hạt nhân, là lực lượng nòng cốt (National Team) để giải quyết các bài toán lớn của quốc gia.
Sự phát triển và lớn mạnh của 4V chính là thước đo cho sự phát triển của nền khoa học công nghệ nước nhà. Do đó, cần có cơ chế đặc thù, vượt trội để giải phóng năng lực của 4 đơn vị này.
Bộ trưởng cho biết không kiểm soát chi tiết hóa đơn, chứng từ (input) mà tập trung đánh giá kết quả (output), hiệu quả (outcome) và tác động kinh tế – xã hội (impact) của nhiệm vụ khoa học
Khoa học, công nghệ là lĩnh vực mạo hiểm, cần có cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học nếu thực hiện đúng quy trình và động cơ trong sáng.
Ngân sách nhà nước cần tập trung vào các nhiệm vụ lớn, các phòng thí nghiệm trọng điểm đạt chuẩn quốc tế, thay vì chia nhỏ.
Mọi cơ chế chính sách phải xuất phát từ thực tiễn vướng mắc của các nhà khoa học, các viện, trường.
Mạnh dạn cho phép 4V thực hiện thí điểm các cơ chế mới, chính sách mới chưa có tiền lệ. Nếu thành công sẽ tổng kết, đánh giá và nhân rộng trên phạm vi cả nước.
Bộ Khoa học và Công nghệ thống nhất chủ trương báo cáo Chính phủ cho phép thí điểm cấp ngân sách theo hình thức “một lần” (block grant) cho 4V dựa trên cam kết đầu ra và mục tiêu chiến lược, trao quyền tự chủ tối đa cho các đơn vị trong việc điều phối, sử dụng ngân sách này.
Các đơn vị chức năng có liên quan thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với các đơn vị 4V rà soát các nội dung chưa rõ về định giá tài sản trí tuệ. Quan điểm là Nhà nước đầu tư để tạo ra tài sản, nhưng để tài sản sinh lời thì phải giao quyền sở hữu hoặc khai thác cho đơn vị chủ trì/tác giả.
Bộ đề xuất cần có quy định rõ ràng, mạnh dạn cho phép tác giả/nhà nghiên cứu được hưởng tỷ lệ lợi nhuận cao (tối thiểu 30% hoặc hơn) từ việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu để tạo động lực.
Bộ Khoa học và Công nghệ dự kiến dành khoảng 20% tổng chi ngân sách khoa học và công nghệ để đầu tư cho hệ thống các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia.
Nhà nước không chỉ đầu tư “phần cứng” (xây dựng, máy móc) mà phải đầu tư cả kinh phí vận hành, bảo trì trong giai đoạn đầu (3-5 năm) trước khi các phòng thí nghiệm này có thể tự chủ.
Các phòng thí nghiệm trọng điểm được đầu tư phải hoạt động theo cơ chế mở, dùng chung cho cả 4V và cộng đồng khoa học, doanh nghiệp bên ngoài.
4V nghiên cứu lựa chọn các bài toán lớn của đất nước đề xuất Bộ Khoa học và Công nghệ “đặt hàng” 4V giải quyết (như bán dẫn, AI, năng lượng nguyên tử, an ninh nguồn nước, khoa học xã hội phục vụ hoạch định chính sách…).
Các chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm tập trung vào 11 công nghệ chiến lược đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và 6 nhóm sản phẩm chủ lực đã được xác định trong Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030.
Cuối cùng, Bộ trưởng Hùng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng chương trình học bổng và tài trợ quốc gia để thu hút và giữ chân các tài năng trẻ, nghiên cứu sinh sau tiến sĩ làm việc tại các phòng thí nghiệm trong nước.
-Bạch Dương
