Trao “tay lái” cho doanh nghiệp tự quyết

Sáng 10/3, Bộ Tài chính tổ chức Hội nghị tuyên truyền, phổ biến Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15) và các nghị định quy định chi tiết thi hành.

Phân cấp mạnh mẽ, trao quyền cho doanh nghiệp

Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước thể hiện sự nhìn nhận sâu sắc và chiến lược của Đảng về vai trò then chốt của kinh tế nhà nước, trong đó doanh nghiệp nhà nước là một cấu phần quan trọng trong tiến trình phát triển đất nước.

Trên tinh thần đó, Luật số 68/2025/QH15 và các văn bản hướng dẫn được xây dựng với cách thức tiếp cận mới, rõ ràng và trao quyền nhiều hơn cho doanh nghiệp nhà nước. Trong đó phân công rõ, phân cấp mạnh trong việc quản lý vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp; tách bạch, phân định rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu Nhà nước và hoạt động quản trị của doanh nghiệp; tăng tính chủ động trong các quyết định đầu tư của doanh nghiệp.

Toàn cảnh hội nghị. Ảnh: Đức Minh

Trình bày về Luật số 68/2025/QH15 và Nghị định số 366/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp, bà Nguyễn Thu Thủy – Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho hay, một trong những thay đổi căn bản của Luật số 68/2025/QH15 là việc mở rộng đối tượng áp dụng, không chỉ giới hạn ở doanh nghiệp 100% vốn nhà nước như Luật số 69/2014/QH13 trước đây, mà bao gồm cả doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ. Sự thay đổi này nhằm đảm bảo tính đồng bộ với định nghĩa về doanh nghiệp nhà nước trong Luật Doanh nghiệp. Các tổ chức tín dụng do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ cũng được định danh rõ ràng để phù hợp với Luật Các tổ chức tín dụng mới.

Về đầu tư vốn, Luật bổ sung hình thức đầu tư thứ tư mới: Nhà nước có thể góp vốn để thành lập công ty cổ phần hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, thay vì chỉ thành lập doanh nghiệp 100% vốn nhà nước.

Một bước đột phá nữa là việc phân cấp mạnh mẽ thẩm quyền quyết định đầu tư bổ sung vốn điều lệ, dựa trên việc phân định rõ nguồn vốn từ bên ngoài (ngân sách, tài sản công) và nguồn tích lũy nội tại của doanh nghiệp. Hội đồng thành viên hoặc Chủ tịch công ty nay được tự quyết định tăng vốn điều lệ từ Quỹ Đầu tư phát triển, từ tài sản công sau khi quyết toán dự án đầu tư công, hoặc từ chênh lệch đánh giá lại tài sản.

Đối với các nguồn vốn lớn hơn, thẩm quyền được phân cấp rõ cho Quốc hội và Thủ tướng Chính phủ. Cơ quan đại diện chủ sở hữu như các bộ, UBND cấp tỉnh có quyền quyết định đầu tư các khoản dưới 5.000 tỷ đồng hoặc sử dụng ngân sách địa phương không thuộc thẩm quyền của Quốc hội.

Đánh giá theo hiệu quả tổng thể của doanh nghiệp

Công tác quản lý vốn tại doanh nghiệp cũng được trao quyền tự chủ lớn hơn. Khắc phục tình trạng chậm phê duyệt chiến lược, quy định mới giao quyền ban hành chiến lược cho Hội đồng thành viên, yêu cầu hoàn thành chậm nhất trong quý I của năm đầu tiên kỳ kế hoạch 5 năm.

Về huy động và cho vay vốn, nếu doanh nghiệp huy động vốn dẫn đến tổng nợ vượt quá 3 lần vốn chủ sở hữu, hiện nay chỉ cần báo cáo cơ quan đại diện chủ sở hữu để giám sát, thay vì phải làm thủ tục xin chấp thuận. Doanh nghiệp cũng được tự quyết định cho công ty con (nắm giữ trên 50% vốn) vay vốn với điều kiện không vượt quá giá trị vốn góp thực tế, nếu vượt mức này mới cần xin phê duyệt.

Hội đồng thành viên được tự quyết dự án đầu tư có giá trị không quá 50% vốn chủ sở hữu, với hạn mức tối đa bằng con số tuyệt đối là 5.000 tỷ đồng (đối với doanh nghiệp nói chung) hoặc lên tới 15.000 tỷ đồng (đối với các doanh nghiệp quy mô lớn thuộc Phụ lục I).

Cơ chế phân phối lợi nhuận cũng mang tính đột phá khi cho phép sử dụng lợi nhuận sau thuế để xử lý một số chi phí đặc thù như thăm dò khoáng sản không thành công, rủi ro công nghệ cao, hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị. Mức trích lập Quỹ Đầu tư phát triển được nâng lên tối đa 50% lợi nhuận, tạo dư địa tái đầu tư lớn.

Về nguyên tắc bảo toàn vốn, Nhà nước sẽ đánh giá dựa trên hiệu quả tổng thể của doanh nghiệp thay vì từng dự án riêng lẻ. Tuy nhiên, nếu báo cáo tài chính lỗ, doanh nghiệp bị xác định là không bảo toàn được vốn; các yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh sẽ không làm thay đổi bản chất của việc lỗ vốn này, mà chỉ được dùng làm căn cứ miễn trừ trách nhiệm khi đánh giá, xếp loại doanh nghiệp.

Lập hệ thống giám sát chặt chẽ tương xứng

Sự phân cấp mạnh mẽ tất yếu đòi hỏi một hệ thống giám sát chặt chẽ tương xứng. Trình bày nội dung Nghị định số 365/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 về giám sát, kiểm tra, đánh giá, xếp loại, báo cáo và công khai thông tin trong quản lý, đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng – Trưởng phòng Nghiệp vụ 2, Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) chỉ ra, hệ thống giám sát được thiết kế theo 3 lớp: Bộ Tài chính giám sát cơ quan đại diện chủ sở hữu; cơ quan chủ sở hữu giám sát doanh nghiệp; doanh nghiệp tự tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ.

Hoạt động giám sát không còn đi theo lối mòn “định lượng thuần túy”, mà chuyển sang đánh giá hiệu quả và tính tuân thủ. Các phương thức giám sát chính bao gồm giám sát gián tiếp thông qua báo cáo định kỳ; giám sát trực tiếp, áp dụng với doanh nghiệp có trên 50% vốn nhà nước, có kế hoạch từ trước, thời gian thực hiện không quá 15 ngày làm việc (gia hạn không quá 7 ngày) và kiểm tra đột xuất, chỉ thực hiện khi có chỉ đạo từ cấp trên hoặc phát hiện dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, báo trước chậm nhất 15 ngày.

Nghị định số 365/2025/NĐ-CP cũng quy định về giám sát tài chính đặc biệt. Cơ quan quản lý bổ sung 2 tiêu chí mang tính cảnh báo sớm gồm: lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh âm liên tiếp từ 2 năm trở lên và kiểm toán có ý kiến ngoại trừ ảnh hưởng trọng yếu đến khả năng hoạt động liên tục. Tuy nhiên, việc đưa vào diện đặc biệt không phải là tự động, mà cơ quan chủ sở hữu phải phân tích bản chất dòng tiền để ra quyết định thận trọng.

Đặc biệt, hệ thống giám sát nội bộ được xác định là tầng nền tảng gốc rễ. Nghị định bắt buộc các doanh nghiệp có trên 50% vốn nhà nước phải tự xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiện đại, phù hợp với quy mô và đặc thù ngành nghề. Đây sẽ là cơ sở tạo niềm tin cho cơ quan quản lý khi trao quyền phân cấp.

Với những nội dung đổi mới cốt lõi này, Luật số 68/2025/QH15 và các văn bản hướng dẫn đã mở ra một tư duy quản lý hiện đại: Nhà nước không can thiệp sâu vào sự vụ, trao “tay lái” cho doanh nghiệp tự quyết, tự chịu trách nhiệm, nhưng đồng thời xây dựng một mô hình giám sát minh bạch, kỷ luật, bảo đảm mục tiêu bảo toàn và phát triển hiệu quả nguồn vốn quốc gia.