Điều gì tạo nên cuộc đua lợi nhuận mạnh nhất thị trường?

Lợi nhuận ngành 2020–2022 do vậy ghi nhận tăng trưởng đột biến, tạo điều kiện cho hệ thống Ngân hàng tăng trích lập dự phòng, tạo bộ đệm dự phòng rủi ro. Giai đoạn này cũng ghi nhận việc đẩy mạnh số hóa toàn hệ thống, giúp giảm CIR một cách cấu trúc.

Từ 2023 đến nay, ngành ngân hàng đang trải qua quá trình bình thường hóa sau hai giai đoạn thuận lợi. Tốc độ tăng trưởng lợi nhuận toàn ngành đã hạ nhiệt từ mức 25–30% trong các năm đỉnh cao xuống còn quanh ngưỡng 18% hiện tại.

Nguyên nhân do NIM giảm khi lãi suất được bình thường hóa và cạnh tranh bán lẻ gay gắt hơn và tỷ lệ nợ xấu và chi phí dự phòng tăng khi hoạt động tái cơ cấu khoản nợ chịu ảnh hưởng do Covid kết thúc. Tốc độ ~18% hiện tại phản ánh ngưỡng bền vững hơn nhưng đặt ra yêu cầu cao hơn về khả năng tăng trưởng, khi hệ thống Ngân hàng đã mở rộng đến ngưỡng giới hạn về cấu trúc nguồn vốn và NHNN đang kiểm soát tăng trưởng tín dụng chặt chẽ hơn khi tỷ lệ tín dụng trên GDP tiệm cận ngưỡng rủi ro.

Phóng viên: Điều gì khiến ngành ngân hàng trở thành một trong những nhóm ngành có tốc độ tăng trưởng lợi nhuận nhanh nhất nền kinh tế?

Bà Đoàn Thị Ánh Nguyệt: Lợi nhuận ngành ngân hàng trong thập kỷ qua được hỗ trợ bởi ba động lực cốt lõi:

Tín dụng liên tục được mở rộng với tốc độ bình quân 15%/năm, cao hàng đầu khu vực. Các tổ chức hoàn thành Basel II sớm được cấp room cao hơn, tạo lợi thế tăng trưởng tích lũy theo thời gian. Mặt khác, cơ chế kiểm soát room tín dụng của NHNN vô hình trung hạn chế cạnh tranh và bảo vệ biên lợi nhuận toàn ngành. Đặc thù hoạt động kinh doanh Ngân hàng có đòn bẩy tài chính cao khi vốn tự có chỉ chiếm 8-10% tổng tài sản có rủi ro, giúp NIM nhân lên trên nền tài sản lớn, hỗ trợ lợi nhuận tuyệt đối tăng nhanh dù biên lãi thuần chỉ cải thiện nhẹ.

Cấu trúc thu nhập ngày càng đa dạng khi thu nhập ngoài lãi cải thiện đáng kể, đến từ bancassurance bùng nổ giai đoạn 2018-2022, thu nhập phí thanh toán và dịch vụ tăng theo tốc độ số hóa và mở rộng quy mô khách hàng, cùng các khoản thu từ trái phiếu và chứng khoán trong các năm thuận lợi.

Chất lượng tài sản và hiệu quả vận hành được cải thiện rõ rệt. Nợ xấu được xử lý từ giai đoạn trước đó giúp giảm chi phí dự phòng. Số hóa kéo giảm tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập hoạt động CIR giảm mạnh từ ~50% xuống ~35% tại nhiều ngân hàng, giúp cải thiện kết quả lợi nhuận.

Phóng viên: Trong một thập kỷ qua, yếu tố nào đóng vai trò lớn nhất trong tăng trưởng lợi nhuận: tín dụng, số hóa hay dịch vụ?

Bà Đoàn Thị Ánh Nguyệt: Trong giai đoạn 2016–2025, tăng trưởng tín dụng vẫn là yếu tố đóng vai trò lớn nhất trong tăng trưởng lợi nhuận của ngành ngân hàng Việt Nam. Phần lớn lợi nhuận toàn ngành trong thập kỷ qua đến từ việc mở rộng quy mô cho vay trong bối cảnh nền kinh tế tăng trưởng cao, nhu cầu vốn lớn và mặt bằng nợ xấu được cải thiện đáng kể sau giai đoạn tái cơ cấu trước đó.

Tăng trưởng tín dụng cao giúp các ngân hàng mở rộng nhanh quy mô tài sản sinh lãi và tận dụng đòn bẩy hoạt động để cải thiện lợi nhuận. Đây là giai đoạn ngành ngân hàng hưởng lợi từ nhiều yếu tố thuận lợi cùng lúc như nhu cầu vay mua nhà tăng mạnh, tiêu dùng mở rộng, doanh nghiệp đẩy mạnh đầu tư và thị trường bất động sản phát triển mạnh. Đồng thời, việc xử lý nợ xấu sau giai đoạn 2011–2015 giúp chi phí dự phòng giảm đáng kể, tạo điều kiện để lợi nhuận tăng nhanh hơn tốc độ tăng doanh thu.

Trong giai đoạn này, sự dịch chuyển sang bán lẻ cũng đóng vai trò rất quan trọng. Tín dụng bán lẻ và cho vay tiêu dùng thường có biên lãi suất cao hơn cho vay doanh nghiệp lớn, giúp nhiều ngân hàng cải thiện mạnh NIM và ROE. Các ngân hàng như VPBank, Techcombank hay MB đều tăng trưởng rất nhanh nhờ mở rộng bán lẻ và khai thác hệ sinh thái khách hàng cá nhân.

Trong khi đó, số hóa là yếu tố giúp nâng hiệu quả tăng trưởng hơn là động lực lợi nhuận chính trong giai đoạn vừa qua. Chuyển đổi số giúp ngân hàng giảm CIR, mở rộng tệp khách hàng nhanh hơn và tăng khả năng bán chéo sản phẩm. Tuy nhiên, ở phần lớn ngân hàng, đóng góp trực tiếp của số hóa vào lợi nhuận vẫn chủ yếu thông qua việc hỗ trợ tăng trưởng tín dụng, CASA và tối ưu chi phí vận hành thay vì tạo ra nguồn thu độc lập quá lớn.

Thu nhập dịch vụ cũng tăng trưởng mạnh trong thập kỷ qua, đặc biệt từ bancassurance, thanh toán và thẻ. Đây là giai đoạn nhiều ngân hàng đẩy mạnh chiến lược tăng thu nhập ngoài lãi nhằm giảm phụ thuộc vào tín dụng. Một số ngân hàng ghi nhận nguồn thu bancassurance rất lớn sau các hợp đồng độc quyền bảo hiểm. Tuy nhiên, xét trên toàn ngành, đóng góp của thu nhập dịch vụ vẫn nhỏ hơn đáng kể so với thu nhập lãi thuần.

Dù vậy, vai trò của số hóa và dịch vụ đang ngày càng tăng lên. Khi tăng trưởng tín dụng trong tương lai có thể bị kiểm soát chặt hơn bởi các yêu cầu về Basel III, thanh khoản và an toàn vốn, ngành ngân hàng sẽ khó duy trì mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng bảng cân đối như giai đoạn trước. Điều này khiến các động lực như số hóa, dữ liệu khách hàng, quản lý tài sản, thanh toán và hệ sinh thái dịch vụ tài chính trở nên quan trọng hơn trong thập kỷ tới.

Phóng viên: Chất lượng lợi nhuận hiện nay khác gì so với 10 năm trước?

Bà Đoàn Thị Ánh Nguyệt: So với một thập kỷ trước, chất lượng lợi nhuận ngành ngân hàng đã cải thiện rõ nét trên một số nền tảng quan trọng. Nền tảng vốn được củng cố qua quá trình áp dụng Basel II, chất lượng tài sản cải thiện ở tỷ lệ nợ xấu và tỷ lệ bao phủ nợ xấu, tỷ lệ CASA tăng đáng kể nhờ chuyển đổi số giúp giảm chi phí vốn đầu vào, và hiệu quả vận hành được nâng lên khi hệ số CIR giảm mạnh. Đây là những cải thiện thực chất, phản ánh năng lực vận hành tốt hơn chứ không chỉ là môi trường thuận lợi.

Tuy nhiên, chất lượng lợi nhuận liên quan trọng yếu đến chất lượng tài sản. Tỷ lệ nợ xấu đang có xu hướng tăng, trong khi tỷ lệ bao phủ nợ xấu có xu hướng giảm khá nhanh. Tỷ lệ bao phủ nợ xấu cũng không đồng đều toàn ngành, nhóm NHTMCP có tỷ lệ bao phủ nợ xấu thấp hơn, đi kèm với kết quả lợi nhuận cao hơn. Tín dụng tập trung vào lĩnh vực BĐS trong giai đoạn 2022-2025 cũng đem đến nhiều thách thức trong bối cảnh lãi suất đang có xu hướng tăng và tín dụng BĐS thường có kỳ hạn dài. Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với nhà đầu tư trong việc phân tích chất lượng lợi nhuận ở cấp độ từng tổ chức, thay vì dựa vào con số tổng hợp toàn ngành.

Phóng viên: Nếu nhìn lại một thập kỷ qua, bà đánh giá vai trò của các cơ quan quản lý trong việc định hình cuộc đua lợi nhuận ngân hàng như thế nào?

Bà Đoàn Thị Ánh Nguyệt: Vai trò của cơ quan quản lý thể hiện rõ nét qua ba hướng chính: Kích hoạt và duy trì tăng trưởng; Nâng chuẩn quản trị, tạo phân hóa chất lượng và Hỗ trợ thanh khoản, xử lý khủng hoảng.

Kích hoạt và duy trì tăng trưởng. NHNN quản lý tăng trưởng của hệ thống Ngân hàng qua room tín dụng. Cân đối với nhu cầu tăng trưởng và ổn định vĩ mô, NHNN phân bổ hạn mức tín dụng hàng năm cho từng ngân hàng, thực chất là phân phối lợi nhuận tiềm năng cho toàn ngành. Ngân hàng được cấp room cao hơn (thường là nhóm đã hoàn thành Basel II, có chất lượng tài sản tốt) có lợi thế tăng trưởng lợi nhuận cao hơn. Mặt khác, việc kiểm soát room hạn chế cạnh tranh quá mức, bảo vệ NIM toàn ngành ở mức cao hơn so với thị trường tự do điều tiết.

Nâng chuẩn quản trị, tạo phân hóa chất lượng. Lộ trình Basel II (Thông tư 41/2016) là bước ngoặt quan trọng nhất về mặt quản trị trong thập kỷ qua. Việc yêu cầu các ngân hàng đáp ứng CAR theo phương pháp tiêu chuẩn hóa buộc toàn ngành phải: Tăng vốn thực chất thay vì dựa vào đòn bẩy; Phân loại tài sản rủi ro minh bạch hơn; Cải thiện hệ thống quản trị nội bộ. Hệ quả là phân hóa chất lượng ngân hàng diễn ra rõ nét hơn, nhóm hoàn thành Basel II sớm được hưởng room cao hơn. Định hướng này cũng thúc đẩy các Ngân hàng hoàn thành Basel II, nâng chuẩn quản trị rủi ro toàn ngành.

Hỗ trợ thanh khoản, xử lý khủng hoảng. Giai đoạn 2016-2025 ghi nhận vai trò đặc biệt quan trọng của NHNN trong việc hỗ trợ thanh khoản cũng như xử lý khủng hoảng của hệ thống Ngân hàng. Trong giai đoạn COVID 2020-2022, NHNN nhanh chóng cắt giảm lãi suất điều hành ba lần liên tiếp và ban hành các thông tư cho phép cơ cấu lại nợ mà không chuyển nhóm, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn và giảm áp lực nợ xấu lên hệ thống Ngân hàng. Giai đoạn khủng hoảng trái phiếu doanh nghiệp và bất động sản 2022–2023, NHNN tiếp tục đóng vai trò ổn định thông qua hỗ trợ thanh khoản cho các ngân hàng có rủi ro tập trung cao và phối hợp xử lý thanh khoản tại SCB, vụ kiểm soát đặc biệt lớn nhất lịch sử ngành.

Phóng viên: Xin cảm ơn bà về buổi trao đổi!