Khi các đòn không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran khiến eo biển Hormuz gần như tê liệt chỉ trong vài giờ, thị trường năng lượng toàn cầu lập tức rơi vào trạng thái báo động.
Tuy nhiên, với Saudi Arabia, quốc gia xuất khẩu dầu thô lớn nhất thế giới, kịch bản đầy u ám này không phải là điều bất ngờ. Trong suốt nhiều thập kỷ, Riyadh đã âm thầm chuẩn bị một phương án dự phòng.
Và giờ đây, kế hoạch được “thai nghén” từ hơn 45 năm trước chính thức được kích hoạt.
Trung tâm của chiến lược này là đường ống Đông – Tây dài khoảng 1.200 km, được xây dựng từ thập niên 1980. Tuyến đường ống này nối các mỏ dầu khổng lồ ở miền Đông Saudi Arabia với cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ.
Trong bối cảnh Hormuz bị phong tỏa, tuyến đường này trở thành “cửa thoát hiểm” sống còn, cho phép dầu Saudi tiếp tục chảy ra thị trường quốc tế mà không cần đi qua điểm nghẽn chiến lược nguy hiểm nhất thế giới.
Tại Yanbu, một “hạm đội” tàu chở dầu khổng lồ đang tập trung với tốc độ chóng mặt. Dữ liệu theo dõi tàu biển cho thấy lượng xuất khẩu dầu từ đây đã đạt trung bình 3,66 triệu thùng/ngày trong vòng 5 ngày gần nhất, tương đương khoảng 1 nửa tổng xuất khẩu trước chiến tranh của Saudi Arabia. Có thời điểm, sản lượng bốc hàng tại cảng này vượt 4 triệu thùng/ngày.
Dẫu vậy, sự gián đoạn vẫn hiện hữu khi một cuộc tấn công của Iran đã buộc hoạt động bốc dầu phải tạm dừng trong ngắn hạn, cho thấy tuyến thay thế này dễ bị tác động như thế nào.
Trong bối cảnh bình thường, khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 1/5 nhu cầu toàn cầu, đi qua eo Hormuz mỗi ngày. Khi tuyến đường này bị đóng, nhiều quốc gia buộc phải cắt giảm sản lượng do không có lối xuất khẩu. Riêng Saudi Arabia, nhờ hệ thống đường ống Đông – Tây, vẫn duy trì được dòng chảy dầu ra thị trường, qua đó đóng vai trò “bình ổn” hiếm hoi giữa cơn khủng hoảng.
Giới chuyên gia đánh giá đây là nước cờ chiến lược mang tính quyết định. Nếu không có tuyến này, áp lực lên thị trường dầu mỏ sẽ còn lớn hơn nhiều và các nỗ lực quốc tế nhằm mở lại Hormuz sẽ trở nên tuyệt vọng hơn.
Trong khi đó, căng thẳng tiếp tục leo thang khi Mỹ đưa ra tối hậu thư 48 giờ yêu cầu Iran mở lại eo biển, còn Tehran đe dọa tấn công các cơ sở năng lượng của Mỹ và Israel trong khu vực.
Thực tế, đường ống Đông – Tây là “di sản” của một thời kỳ bất ổn trước đó, chiến tranh Iran-Iraq những năm 1980. Ban đầu, hệ thống này có công suất khoảng 1,85 triệu thùng/ngày, sau đó được mở rộng lên khoảng 5 triệu thùng/ngày trong thập niên 1990. Đáng chú ý, Saudi Aramco từng tiết lộ rằng họ có thể nâng công suất tạm thời lên tới 7 triệu thùng/ngày. Đến năm 2024, việc mở rộng này đã trở thành năng lực lâu dài.
Điều quan trọng là, nếu đạt mức 7 triệu thùng/ngày, đường ống Đông – Tây có thể trở thành “van xả áp” cực lớn cho thị trường năng lượng toàn cầu. Song, vấn đề không chỉ nằm ở công suất vận chuyển mà còn ở năng lực bốc dỡ tại cảng Yanbu và an ninh của toàn bộ hệ thống.
Trên thực tế, Aramco đã nhanh chóng điều chỉnh hoạt động ngay từ những ngày đầu chiến sự. Công ty liên hệ với khách hàng, yêu cầu chuyển hướng tàu từ Hormuz sang Yanbu. Tập đoàn vận tải dầu Bahri cũng trả mức phí lên tới 450.000 USD/ngày để thuê tàu, đảm bảo đủ năng lực vận chuyển. Chỉ trong vòng vài ngày, hàng chục siêu tàu chở dầu đã hướng về Biển Đỏ, cho thấy khả năng huy động logistics đáng kinh ngạc của Saudi Arabia.
Tuy nhiên, tuyến thay thế này không hoàn toàn an toàn. Cảng Yanbu và các cơ sở liên quan đã trở thành mục tiêu tấn công. Một nhà máy lọc dầu liên doanh giữa Aramco và ExxonMobil tại đây đã bị Iran tập kích. Trước đó, Israel cũng tấn công hạ tầng khí đốt lớn nhất của Iran, kéo theo các đòn trả đũa vào hệ thống năng lượng toàn khu vực.
Ngay cả đường ống Đông – Tây cũng từng bị tấn công trong quá khứ, gần nhất là năm 2019. Điều này đặt ra nguy cơ rằng nếu xung đột leo thang, “phao cứu sinh” này có thể trở thành mục tiêu tiếp theo.
Ở phía Đông, các cơ sở sản xuất dầu cũng chịu thiệt hại. Nhà máy Ras Tanura, lớn nhất nước này, buộc phải tạm ngừng hoạt động, khiến sản lượng giảm tới 2,5 triệu thùng/ngày. Dù giá dầu tăng mạnh giúp bù đắp một phần, Saudi Arabia vẫn đối mặt với tổn thất doanh thu đáng kể.
Trong khi đó, vai trò của Yanbu đang thay đổi nhanh chóng. Từ vị thế phụ so với các trung tâm dầu mỏ vùng Vịnh, thành phố này nay trở thành đầu mối chính kết nối Saudi Arabia với thị trường toàn cầu. Đây là sự dịch chuyển chiến lược mang tính lịch sử, phản ánh nỗ lực giảm phụ thuộc vào Hormuz, điều Riyadh đã theo đuổi từ sau Cách mạng Iran năm 1979.
Dù vậy, tuyến đường qua Biển Đỏ cũng tiềm ẩn rủi ro. Các tàu dầu vẫn phải đi qua eo Bab el-Mandeb, một điểm nghẽn khác từng bị lực lượng Houthi tấn công bằng tên lửa và drone trong nhiều năm qua. Nếu tuyến này tiếp tục bị đe dọa, thị trường dầu mỏ sẽ càng thêm biến động.
Khủng hoảng hiện tại đã đẩy giá dầu Brent tăng 55% chỉ trong 3 tuần, lên hơn 112 USD/thùng, mức cao nhất kể từ xung đột Ukraine năm 2022. Không chỉ dầu mỏ, hàng loạt mặt hàng từ kim loại đến nhiên liệu vận tải cũng tăng giá mạnh, tạo ra một cú sốc lan rộng trong nền kinh tế toàn cầu.
Về dài hạn, cuộc khủng hoảng có thể tái định hình ngành năng lượng Trung Đông. Oman đang đề xuất cảng Duqm như một trung tâm thay thế, thậm chí cân nhắc xây dựng đường ống dài tương đương tuyến Đông – Tây để vận chuyển dầu Saudi ra Biển Ả Rập.
UAE đã có đường ống 1,5 triệu thùng/ngày tránh Hormuz, nhưng cũng bị tấn công liên tiếp. Iraq thì tìm cách xuất khẩu qua Thổ Nhĩ Kỳ, song công suất còn hạn chế. Tất cả cho thấy một thực tế rằng thế giới đang thiếu các tuyến vận chuyển thay thế đủ lớn và an toàn.
