Đây không phải hiện tượng cá biệt hay câu chuyện cảm tính. Điều này phản ánh xu hướng mang tính cấu trúc của dòng vốn và môi trường thể chế khu vực. Hiện tượng này không xuất phát từ việc người Việt thiếu năng lực hay ý tưởng.
Việt Nam không thiếu luật, năng lực kỹ thuật không phải điểm yếu
Trung tâm Hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo quốc gia (NSSC) cho biết Việt Nam hiện có 3.000-4.000 startup công nghệ đang hoạt động. Báo cáo kinh tế số Đông Nam Á của Google – Temasek – Bain & Company nhiều năm liền ghi nhận Việt Nam là một trong những thị trường tăng trưởng nhanh nhất khu vực về kinh tế số và phát triển sản phẩm số. Năng lực kỹ thuật không phải điểm yếu.
Bước sang giai đoạn pháp nhân hóa để gọi vốn quốc tế, một phần không nhỏ startup lựa chọn Singapore. Câu hỏi không phải là vì sao họ “rời đi”. Vấn đề là vì sao họ bắt đầu hành trình pháp lý ở hệ thống khác rồi quay lại vận hành tại Việt Nam.
Nhiều phân tích chính sách sử dụng cách tiếp cận “ma sát thể chế” để lý giải hiện tượng này. Khái niệm dựa trên nền tảng kinh tế học thể chế và lý thuyết chi phí giao dịch. Mục đích nhằm mô tả chi phí và độ trễ phát sinh khi quy định đi vào thực thi.
Nhà kinh tế học Ronald Coase từng chỉ ra việc tham gia thị trường không miễn phí. Doanh nghiệp phải chịu chi phí tìm kiếm thông tin, thương lượng, giám sát và thực thi hợp đồng. Đây được gọi là chi phí giao dịch. Douglass North nhấn mạnh thể chế là hệ thống “luật chơi” của xã hội. Hệ thống này có vai trò giảm bất định trong trao đổi kinh tế, qua đó giảm chi phí giao dịch.
Chi phí giao dịch là khái niệm lý thuyết. “Ma sát thể chế” là biểu hiện thực tế trong đời sống quản trị. Đó là chi phí phát sinh khi doanh nghiệp phải đi qua nhiều tầng thủ tục, chờ phê duyệt, bổ sung hồ sơ. Doanh nghiệp cũng đối mặt sự không thống nhất trong cách hiểu và thực thi quy định.
“Ma sát thể chế” thường phát sinh ở cấp thực thi do xuất hiện ba nguồn lực cản. Một là thông tin không đồng đều, doanh nghiệp không nắm hết yêu cầu trong khi cơ quan xử lý nắm “cách làm”. Hai là quyền giải thích và phối hợp giữa nhiều cơ quan khiến thủ tục bị “đứt đoạn”. Ba là thiếu dự báo rõ về thời gian xử lý và hướng dẫn nhất quán. Việc này khiến doanh nghiệp phải “đi lại, bổ sung, chờ” nhiều lần.
Đối với doanh nghiệp truyền thống, chi phí này có thể phân bổ dần theo thời gian. Với startup công nghệ, vòng đời sản phẩm ngắn và tốc độ quyết định sự sống còn. Việc chậm lại vài tháng đồng nghĩa mất cơ hội thị trường. Khi chi phí thời gian trở thành rủi ro lớn nhất, doanh nghiệp tự nhiên tìm đến môi trường có mức ma sát thấp hơn.
Hiện chưa có thống kê chính thức về số lượng startup Việt đăng ký pháp nhân tại Singapore. Doanh nghiệp được thống kê theo nơi đăng ký pháp lý chứ không theo quốc tịch người sáng lập. Các chỉ dấu gián tiếp cho thấy xu hướng này tồn tại rõ ràng.
Theo NSSC, khoảng 90% vốn đầu tư mạo hiểm vào startup Việt Nam đến từ nhà đầu tư nước ngoài trong giai đoạn cao điểm năm 2021. Báo cáo năm 2024 cho thấy tổng vốn đầu tư vào startup Việt đạt khoảng 494 triệu USD qua 68 thương vụ. Nhà đầu tư từ Singapore chiếm khoảng 39% số thương vụ. Điều này cho thấy Singapore đóng vai trò cửa ngõ vốn quan trọng đối với startup Việt Nam.
Theo Global Startup Ecosystem Report của Startup Genome, Singapore có khoảng 4.500 startup công nghệ, hơn 510 quỹ đầu tư mạo hiểm và hơn 220 tổ chức ươm tạo, tăng tốc khởi nghiệp. Dân số nước này chỉ khoảng 5,9 triệu người. Quy mô hệ sinh thái phản ánh vai trò của Singapore như trung tâm pháp lý và tài chính khu vực.
Thực tế đầu tư cho thấy nhiều quỹ quốc tế yêu cầu startup Việt tái cấu trúc pháp nhân. Mô hình phải quen thuộc với quốc tế trước khi rót vốn. Từ đó hình thành mô hình phổ biến. Công ty mẹ đăng ký tại Singapore, đội ngũ kỹ thuật và vận hành đặt tại Việt Nam.
Singapore không giữ lại toàn bộ giá trị kỹ thuật. Phần lớn hoạt động phát triển sản phẩm vẫn ở Việt Nam. Họ giữ lại lớp giá trị pháp lý và tài chính. Bao gồm giao dịch gọi vốn, chuyển nhượng cổ phần, cấu trúc đầu tư và phần ghi nhận trong bảng xếp hạng hệ sinh thái toàn cầu. Ở góc độ dài hạn, câu chuyện không đơn thuần là lựa chọn địa chỉ đăng ký doanh nghiệp. Nó là phép thử đối với chất lượng thực thi thể chế và năng lực tích lũy tầng giá trị cao của nền kinh tế.
Singapore thường được nhắc đến với 5 trụ cột thể chế nổi bật
Thứ nhất, thành lập doanh nghiệp nhanh và số hóa gần như hoàn toàn. Cơ quan Quản lý doanh nghiệp và kế toán Singapore (ACRA) cho phép đăng ký trực tuyến. Cổng dịch vụ GoBusiness công bố rõ kịch bản xử lý hồ sơ, bao gồm trường hợp chuyển thẩm định chuyên ngành. Việc sử dụng điều lệ mẫu giúp doanh nghiệp không phải soạn thảo phức tạp từ đầu.
Thứ hai, phân công quản lý minh bạch. ACRA quản lý đăng ký doanh nghiệp. Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) quản lý tài chính và công nghệ tài chính. Ủy ban Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (CCCS) thực thi luật cạnh tranh. Hành trình tuân thủ được mô tả rõ ràng.
Thứ ba, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. MAS ban hành hướng dẫn sandbox tài chính. Hướng dẫn quy định rõ phạm vi thử nghiệm, giới hạn rủi ro, nghĩa vụ báo cáo. Cơ chế dừng thử nghiệm được kích hoạt nếu rủi ro vượt ngưỡng.
Thứ tư, hỗ trợ sau thành lập. Cơ quan Thuế nội địa Singapore (IRAS) công bố rõ cơ chế miễn giảm thuế cho startup trong ba năm đầu. Enterprise Singapore triển khai các gói hỗ trợ nâng cao năng lực và mở rộng thị trường.
Thứ năm, chi phí rút lui thấp. Quy trình xóa tên công ty khỏi sổ đăng ký được công bố rõ ràng. Thất bại kinh doanh được chấp nhận, vi phạm pháp luật thì không.
Đặt cạnh Singapore, Việt Nam đã và đang cải cách mạnh mẽ. Các bước gồm hoàn thiện đăng ký doanh nghiệp điện tử, triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng. Quốc gia cũng thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, sửa đổi khung thị trường vốn.
Nếu đối chiếu theo logic chi phí giao dịch, khác biệt không nằm ở việc có luật hay không mà ở ba lớp thực thi.
Một là mức độ chuẩn hóa trải nghiệm thủ tục và tính thống nhất khi thực thi. Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) nhiều năm qua cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các địa phương về chi phí thời gian và tính minh bạch. Luật thống nhất nhưng trải nghiệm chưa đồng đều.
Hai là khả năng công bố rõ thời gian xử lý. Báo cáo Doing Business 2020 của Ngân hàng Thế giới ghi nhận thời gian đăng ký doanh nghiệp tại Việt Nam khoảng 16 ngày theo quy trình chuẩn. Doing Business chỉ đo trong điều kiện lý tưởng tại đô thị lớn. Trên thực tế, PCI phản ánh chi phí thời gian vẫn là trở ngại đối với nhiều doanh nghiệp.
Ba là hành lang thử nghiệm có lối vào cụ thể. Việt Nam đã ban hành cơ chế sandbox trong lĩnh vực ngân hàng. Đây là bước tiến quan trọng. Trong nhiều lĩnh vực công nghệ mới, doanh nghiệp phản ánh thiếu hướng dẫn chi tiết cho mô hình vượt ngoài khung truyền thống. Điều này dẫn đến việc phải chờ văn bản bổ sung hoặc xin ý kiến từng trường hợp.
Như vậy, Việt Nam không thiếu luật. Chi phí thực thi luật, tức chi phí giao dịch thực tế vẫn còn dư địa cần tiếp tục giảm. Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao hơn trong giai đoạn tới. Động lực là đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và xây dựng trung tâm tài chính. Câu chuyện nơi đăng ký pháp nhân của startup không còn là vấn đề riêng của doanh nghiệp.
Tăng trưởng hai con số không thể chỉ dựa vào mở rộng sản xuất truyền thống. Nó phụ thuộc vào tốc độ hình thành doanh nghiệp mới, công nghệ mới và mô hình kinh doanh mới. Cạnh tranh thể chế giai đoạn hiện nay là cạnh tranh về tốc độ giảm chi phí giao dịch. Tức là giảm thời gian và chi phí để ý tưởng trở thành doanh nghiệp hợp pháp và đi vào thị trường.
Giảm ma sát thủ tục ở giai đoạn khởi sự không có nghĩa buông lỏng quản lý. Đó là chuyển trọng tâm từ kiểm soát trước sang giám sát theo rủi ro trong quá trình vận hành. Trong nền kinh tế đổi mới sáng tạo, quốc gia giúp doanh nghiệp hợp pháp hóa nhanh hơn, thử nghiệm nhanh hơn và dự đoán rủi ro pháp lý tốt hơn sẽ có lợi thế tăng trưởng.
Cải cách thể chế không chỉ là cải cách hành chính. Đó là phần cốt lõi của chiến lược tăng trưởng trong giai đoạn phát triển mới của Việt Nam.
Doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò then chốt trong các lĩnh vực chiến lược. Muốn đạt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số, DNNN phải thực sự trở thành động lực dẫn dắt và lan tỏa.
TPHCM đang đứng trước bài toán khó khi dư địa phát triển theo mô hình truyền thống ngày càng ít, trong khi các động cơ mới như công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn còn nhiều vướng mắc.
Chính phủ đặt mục tiêu GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD. Việt Nam còn 5 năm để hiện thực hóa mục tiêu này.
Mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong năm 2026 là một mục tiêu rất tham vọng, nhưng không phải bất khả thi, nếu Việt Nam xác định đúng và kích hoạt hiệu quả các “đầu kéo” tăng trưởng then chốt.
