Năm 2023, Phạm Hoàng (31 tuổi, tên nhân vật đã thay đổi) vay ngân hàng gần 700 triệu đồng để mua một chiếc ô tô. Với thu nhập khoảng 40 triệu đồng/tháng, Hoàng tin rằng khoản trả góp 15 triệu đồng chỉ là chuyện đơn giản. Ở thời điểm đó, chiếc xe không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn giúp anh cảm thấy tự tin hơn trong công việc.
Chỉ sau một năm, khi công ty cắt giảm thưởng và thu nhập giảm còn 30 triệu đồng/tháng, áp lực tài chính bắt đầu xuất hiện. Khoản trả góp chiếm gần một nửa thu nhập, trong khi chiếc xe liên tục mất giá theo thời gian. Anh dần nhận ra mình đang trả tiền cho một tài sản không tạo ra dòng tiền, trong khi nghĩa vụ tài chính vẫn cố định hàng tháng.
Trước áp lực ngày càng lớn, anh Hoàng quyết định bán chiếc xe và chấp nhận lỗ để giảm gánh nặng trả góp. Anh cho biết dù mất một khoản tiền, đổi lại anh có được cảm giác nhẹ nhõm và sự chủ động trong quản lý tài chính.
Trái ngược với câu chuyện của anh Hoàng, chị Trần Thu Hương (quê Ninh Bình) lựa chọn vay ngân hàng để mua căn hộ chung cư tại Hà Nội vào năm 2021.
Thời điểm đó, chị vay khoảng 1,2 tỷ đồng trên tổng giá trị căn hộ 2 tỷ đồng. Với thu nhập của hai vợ chồng khoảng 55 triệu đồng/tháng, khoản trả góp gần 18 triệu đồng mỗi tháng từng khiến chị không khỏi lo lắng. Trước khi ký hợp đồng vay, gia đình chị đã chuẩn bị quỹ dự phòng tương đương 8 tháng chi tiêu và đảm bảo tổng nghĩa vụ trả nợ không vượt quá 35% thu nhập.
Chị cho rằng áp lực ban đầu là có thật, nhưng nhờ duy trì kỷ luật chi tiêu và không phát sinh thêm các khoản vay tiêu dùng khác, gia đình vẫn kiểm soát được dòng tiền. Sau vài năm, dư nợ gốc giảm dần theo tiến độ trả góp.
Hiện tại, gia đình chị Hương đã sở hữu căn hộ tại Hà Nội – ước mơ của nhiều người. Chị cho biết điều khiến mình cảm thấy may mắn là giá chung cư tăng trong những năm qua; nếu tiếp tục chờ đợi để tích lũy đủ tiền mặt, gia đình chị có thể không mua được căn hộ, kể cả ở khu vực xa trung tâm.
Vay thế nào cho đúng?
Theo chuyên viên tư vấn tài chính Phạm Thu Trang, trong quan niệm truyền thống, nợ thường bị nhìn nhận là tiêu cực. Điểm khác biệt giữa hai trường hợp không nằm ở việc vay hay không vay, mà ở cấu trúc tài chính đi kèm khoản vay. Khi tài sản vay mua có khả năng gia tăng giá trị hoặc thay thế một chi phí cố định như tiền thuê nhà, và khi người vay có quỹ dự phòng đủ mạnh, khoản nợ có thể trở thành công cụ tích lũy tài sản thay vì gánh nặng.
Sự khác biệt này cho thấy ranh giới giữa nợ tốt và nợ xấu đôi khi rất mong manh. Vấn đề không nằm ở việc vay tiền, mà ở mục đích và cấu trúc của khoản vay. Những khoản vay giúp tạo ra dòng tiền hoặc gia tăng giá trị tài sản – chẳng hạn vay mua bất động sản có dòng tiền cho thuê ổn định hoặc vay vốn mở rộng kinh doanh có lợi nhuận rõ ràng – có thể được xem là nợ tốt. Ngược lại, vay để mua tài sản tiêu dùng nhanh mất giá hoặc vay vượt khả năng tài chính có thể tạo ra áp lực dòng tiền lớn và làm suy yếu nền tảng tài chính cá nhân.
Hiện sự phổ biến của hình thức trả góp khiến nhiều người trẻ dễ đưa ra quyết định vay hơn. Trả góp làm giảm cảm giác “một lần chi lớn”, nhưng thực chất người vay đang cam kết một nghĩa vụ tài chính dài hạn với tổng chi phí cao hơn giá trị tài sản ban đầu.
Chuyên gia nhấn mạnh yếu tố quan trọng nhất trước khi vay tiền là khả năng chịu đựng rủi ro thu nhập. Người vay cần tự hỏi: nếu thu nhập giảm 20–30%, mình có còn duy trì được nghĩa vụ trả nợ hay không. Tổng nghĩa vụ trả nợ hàng tháng, theo khuyến nghị, không nên vượt quá 30–35% thu nhập ròng. Khi vượt ngưỡng này, nguy cơ căng thẳng tài chính sẽ tăng cao.
Ngoài ra, việc duy trì quỹ dự phòng tối thiểu 6 tháng chi tiêu trước khi cam kết một khoản nợ dài hạn được xem là lớp bảo vệ quan trọng.
Vay để đầu tư có thể mang lại lợi nhuận, nhưng đòi hỏi kỷ luật cao và hiểu biết về rủi ro. Đòn bẩy tài chính có thể giúp tăng tốc tích lũy, song cũng có thể khiến nhà đầu tư mất kiểm soát nếu thị trường biến động bất lợi.
Trong hành trình hướng tới tự do tài chính, quản lý nợ đóng vai trò nền tảng. Một danh mục đầu tư tăng trưởng tốt có thể bị triệt tiêu bởi áp lực lãi vay nếu cấu trúc nợ thiếu hợp lý. Việc kiểm soát nợ tiêu dùng lãi suất cao và tránh vay cho mục đích đầu cơ ngắn hạn được xem là nguyên tắc quan trọng.
