Bức tranh kinh tế tháng 1/2026 cho thấy nền kinh tế duy trì trạng thái mở rộng, các ràng buộc tăng trưởng cốt lõi đã lộ diện rõ hơn, có xu hướng đan xen, cộng hưởng lẫn nhau…
Bước
vào năm 2026, kinh tế Việt Nam diễn ra trong bối cảnh kinh tế thế giới đang trải
qua những biến động mang tính cấu trúc. Trật tự kinh tế và chính trị toàn
cầu theo truyền thống suy giảm; luật lệ quốc tế bị xói mòn; cạnh tranh địa
chính trị, địa kinh tế gia tăng. Cùng với đó, kinh tế toàn cầu đang đối mặt với
ba mối đe dọa: cuộc chiến thuế quan và chủ nghĩa bảo hộ làm đứt gãy chuỗi cung ứng
toàn cầu, gia tăng chi phí sản xuất; rủi ro bất ổn tài chính, tiền tệ gia tăng
trong bối cảnh lạm phát, tăng trưởng chậm lại; nguy cơ bong bóng công nghệ, đặc
biệt trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, có thể tạo ra các cú sốc lan tỏa tới đầu
tư, thị trường vốn và tăng trưởng.
Trong
nước, nền kinh tế bước vào năm đầu của giai đoạn phát triển mới, với mục tiêu
tăng trưởng trên 10%, củng cố ổn định vĩ mô và nâng cao chất lượng tăng trưởng.
Trong bối cảnh đó, các chỉ số kinh tế tháng 1/2026 không chỉ phản ánh trạng
thái ngắn hạn, mà còn cung cấp những tín hiệu sớm về dư địa cũng như giới hạn của
chính sách điều hành trong năm.
HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT: MỞ RỘNG ĐƯỢC DUY TRÌ, ÁP LỰC CHI PHÍ GIA TĂNG
Chỉ số
sản xuất toàn ngành công nghiệp (IIP) tháng 1/2026 ước giảm 0,2% so với tháng
trước, tăng 21,5% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, ngành chế biến, chế tạo
tăng 0,7% so với tháng trước, tăng 23,6% so với cùng kỳ năm trước. Chỉ số IIP
toàn ngành công nghiệp tăng cao chủ yếu do đơn hàng được cải thiện và số ngày
làm việc trong tháng Một năm nay nhiều hơn cùng kỳ năm trước.
Chỉ số
Nhà quản trị mua hàng (PMI) tiếp tục là một trong những chỉ báo sớm quan trọng
phản ánh xu hướng sản xuất của khu vực doanh nghiệp. Tháng 1/2026, chỉ số PMI đạt
52,5 điểm, giảm nhẹ so với mức 53 điểm của tháng 12/2025, song vẫn duy trì trên
ngưỡng 50 điểm, cho thấy hoạt động sản xuất tiếp tục mở rộng. Mức giảm nhẹ của
PMI trong tháng đầu năm do yếu tố mùa vụ và sự chững lại mang tính kỹ thuật sau
giai đoạn tăng tốc cuối năm trước. Đáng chú ý, số lượng đơn hàng mới trong
tháng 1/2026 tăng nhanh cho thấy nhu cầu thị trường, đặc biệt là nhu cầu từ bên
ngoài, tiếp tục cải thiện.
Tuy
nhiên, cấu trúc của chỉ số PMI phản ánh diễn biến đáng lưu ý, đó là áp lực chi
phí đầu vào gia tăng rõ rệt. Tình trạng khan hiếm nguồn cung nguyên vật liệu,
cùng với diễn biến giá cả trên thị trường quốc tế, đã đẩy giá đầu vào tăng lên,
tạo sức ép trực tiếp lên chi phí sản xuất của doanh nghiệp, tạo áp lực lạm phát
chi phí đẩy đối với nền kinh tế. Trong ngắn hạn, áp lực này chưa tạo ra biến động
lớn đối với mặt bằng giá tiêu dùng. Tuy nhiên, nếu kéo dài, chỉ số giá sản xuất
sẽ tăng, ảnh hưởng đến sức mua và kỳ vọng lạm phát.
Diễn biến
này phản ánh sự dịch chuyển rủi ro trong khu vực sản xuất từ thiếu cầu sang rủi
ro bên cung. Khi cầu phục hồi trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng, biên lợi nhuận
của doanh nghiệp bị thu hẹp, ảnh hưởng đến quyết định mở rộng sản xuất và đầu
tư trong trung hạn.
Diễn biến
của khu vực doanh nghiệp trong tháng 1/2026 cho thấy bức tranh mở rộng sản xuất
chưa đồng nghĩa với sự cải thiện về khả năng tài chính và năng lực mở rộng đầu
tư của khu vực doanh nghiệp. Mặc dù chỉ số PMI duy trì trên ngưỡng 50 điểm, phản
ánh đà tăng của hoạt động sản xuất, nhưng số liệu về doanh nghiệp gia nhập và
rút khỏi thị trường phản ánh mức độ thận trọng gia tăng rõ rệt.
DOANH NGHIỆP: SỨC CHỊU ĐỰNG TIẾP TỤC BỊ THỬ THÁCH
Trong
tháng 1/2026, cả nước có gần 24,2 nghìn doanh nghiệp thành lập mới, vốn đăng ký
bình quân khoảng 7,5 tỷ đồng mỗi doanh nghiệp, giảm 15,2% so với cùng kỳ năm
trước. Đồng thời, vốn đăng ký tăng thêm của các doanh nghiệp đang hoạt động
cũng giảm 2,49% so với tháng 1/2025, phản ánh xu hướng hạn chế mở rộng quy mô đầu
tư trong bối cảnh chi phí đầu vào gia tăng và biên lợi nhuận bị thu hẹp.
Ở chiều
tích cực, có 24,5 nghìn doanh nghiệp quay trở lại hoạt động, đưa tổng số doanh
nghiệp gia nhập thị trường trong tháng đạt 48,7 nghìn doanh nghiệp. Điều này
cho thấy niềm tin kinh doanh vẫn được duy trì, đặc biệt ở nhóm doanh nghiệp tạm
thời rút khỏi thị trường và đang tìm kiếm cơ hội quay lại khi đơn hàng có tín
hiệu cải thiện.
Tuy
nhiên, bức tranh tổng thể trở nên kém tích cực khi nhìn vào số doanh nghiệp rút
khỏi thị trường. Trong tháng 1/2026, có 54,3 nghìn doanh nghiệp đăng ký tạm ngừng
kinh doanh có thời hạn, cùng với 7,3 nghìn doanh nghiệp chờ làm thủ tục giải thể
và 4,6 nghìn doanh nghiệp hoàn tất giải thể. Như vậy, số doanh nghiệp gia nhập
thị trường chỉ bằng 73,5% số doanh nghiệp rút lui, cho thấy áp lực duy trì hoạt
động vẫn rất lớn, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Diễn biến
này phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa đà mở rộng sản xuất và áp lực chi phí sản
xuất vẫn gia tăng, tuy vậy lợi ích từ tăng trưởng chưa đủ mạnh để chuyển hóa
thành quyết định mở rộng đầu tư, gia tăng quy mô vốn của doanh nghiệp. Nhiều
doanh nghiệp lựa chọn tạm ngừng hoạt động thay vì giải thể phản ánh tâm thế
phòng thủ, chờ đợi điều kiện thị trường thuận lợi hơn.
Hoạt động
xuất, nhập khẩu trong tháng 1/2026 ghi nhận sự điều chỉnh đáng chú ý. So với
tháng trước, kim ngạch xuất khẩu đạt 43,19 tỷ USD, giảm 2%, trong khi kim ngạch
nhập khẩu đạt 44,97 tỷ USD, tăng 0,6%. Cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu
1,78 tỷ USD, cùng kỳ năm trước xuất siêu 3,17 tỷ USD.
XUẤT KHẨU CHỮNG LẠI: NHẬP SIÊU QUAY TRỞ LẠI
Sự suy
giảm nhẹ của xuất khẩu trong tháng Một do yếu tố mùa vụ và sự điều chỉnh nhịp độ
sau giai đoạn tăng trưởng cuối năm. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý hơn nằm ở cơ cấu
xuất nhập khẩu giữa các khu vực kinh tế. Cụ thể, khu vực FDI xuất siêu 1,62 tỷ
USD, trong khi khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 3,4 tỷ USD. Sự phân hóa này
tiếp tục phản ánh đặc điểm cấu trúc của nền kinh tế với khu vực FDI giữ vai trò
chủ lực trong xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp trong nước phụ thuộc lớn vào nhập
khẩu nguyên vật liệu, linh kiện và máy móc.
Nhập
siêu của khu vực trong nước không chỉ ảnh hưởng đến cán cân thương mại, mà còn
làm gia tăng mức độ nhạy cảm của nền kinh tế trước các cú sốc chi phí từ bên
ngoài. Đây là vấn đề mang tính trung hạn, gắn với năng lực tham gia chuỗi giá
trị và mức độ nội địa hóa của doanh nghiệp trong nước.
Bức
tranh thu hút FDI trong tháng 1/2026 cho thấy sự phân hóa khá rõ giữa dòng vốn
đăng ký và dòng vốn thực hiện, phản ánh chuyển động quan trọng của nhà đầu tư
nước ngoài cũng như chất lượng của môi trường đầu tư trong tháng đầu năm.
Theo
đó, tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam bao gồm vốn đăng ký cấp mới, vốn đăng ký
điều chỉnh và giá trị góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài trong
tháng 1/2026 đạt 2,58 tỷ USD, giảm 40,6% so với cùng kỳ năm trước. Quy mô bình
quân một dự án FDI đăng ký mới đạt 4,27 triệu USD, thấp hơn mức 4,57 triệu USD
của tháng 1/2025, cho thấy xu hướng thận trọng hơn trong các quyết định đầu tư
mới.
DÒNG VỐN FDI: ĐĂNG KÝ CHỮNG LẠI, GIẢI NGÂN LẬP KỶ LỤC
Trong bối
cảnh chi phí đầu vào và rủi ro chuỗi cung ứng gia tăng, xu hướng “đi chậm nhưng
chắc” đang trở nên phổ biến hơn trong các quyết định đầu tư xuyên biên giới.
Điểm
sáng nổi bật của bức tranh FDI tháng 1/2026 nằm ở dòng vốn thực hiện. Trong
tháng, vốn FDI thực hiện đạt 1,68 tỷ USD, tăng 11,3% so với cùng kỳ năm 2025,
là mức giải ngân cao nhất của tháng Một trong vòng 5 năm qua. Diễn biến này cho
thấy các dự án FDI hiện hữu vẫn đang được triển khai tích cực, bất chấp bối cảnh
đăng ký mới có dấu hiệu chững lại.
Khu vực
công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục là điểm đến chủ lực của dòng vốn FDI, với
giá trị vốn thực hiện chiếm 82,5% tổng vốn FDI thực hiện trong tháng. Điều này
khẳng định vị thế của Việt Nam trong chuỗi sản xuất khu vực và toàn cầu, phản
ánh các tập đoàn đa quốc gia vẫn đánh giá cao năng lực sản xuất, hạ tầng công
nghiệp và khả năng tổ chức chuỗi cung ứng tại Việt Nam.
Sự đối
lập giữa vốn đăng ký giảm mạnh và vốn thực hiện tăng cao cho thấy FDI vào Việt
Nam đang bước vào giai đoạn tái cơ cấu về chất lượng. Thay vì mở rộng nhanh về
số lượng dự án mới, dòng vốn nước ngoài đang tập trung hơn vào triển khai các dự
án đã được cấp phép, tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và tận dụng các lợi thế sẵn có.
Đây là tín hiệu tích cực về mặt ổn định trung hạn, song cũng đặt ra yêu cầu mới
đối với chính sách thu hút FDI.
Bức
tranh FDI tháng 1/2026 cho thấy trọng tâm chính sách cần dịch chuyển từ mục
tiêu gia tăng quy mô đăng ký sang nâng cao chất lượng và hiệu quả của dòng vốn
FDI, đặc biệt là khả năng lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước. Việc
duy trì đà giải ngân cao đòi hỏi môi trường đầu tư ổn định, chi phí hợp lý và hạ
tầng đồng bộ, trong khi thu hút dự án mới cần gắn chặt hơn với tiêu chí công
nghệ, giá trị gia tăng và phát triển bền vững.
Nhìn tổng
thể, FDI tháng đầu năm 2026 phản ánh một giai đoạn “lắng lại cần thiết” của
dòng vốn đăng ký, song đồng thời khẳng định sức hấp thụ và năng lực triển khai
dự án của nền kinh tế vẫn được duy trì ở mức cao. Đây là nền tảng quan trọng để
thu hút làn sóng đầu tư mới có chọn lọc hơn trong các tháng tiếp theo, khi môi
trường quốc tế dần ổn định hơn.
TIÊU DÙNG TRONG NƯỚC: PHỤC HỒI CÓ CHỌN LỌC, SỨC MUA CHƯA LAN TỎA
Điểm
đáng chú ý trong bức tranh kinh tế tháng 1/2026 là diễn biến của tiêu dùng
trong nước. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 6,3%,
thấp hơn mức 6,5% của cùng kỳ năm trước. Mức tăng này cho thấy nhu cầu tiêu
dùng của hộ gia đình đang cải thiện, niềm tin tiêu dùng của người dân dần ổn định
hơn, tuy vậy vẫn chưa tạo ra sự bứt phá mạnh.
Cơ cấu
tiêu dùng tiếp tục cho thấy xu hướng thận trọng. Chi tiêu tập trung vào các
nhóm hàng hoá và dịch vụ thiết yếu cho đời sống, trong khi các khoản chi tiêu lớn
của hộ gia đình vẫn được cân nhắc kỹ. Điều này phù hợp với bối cảnh tâm lý
phòng ngừa rủi ro vẫn hiện hữu.
Để tổng
cầu tiêu dùng trong nước trở thành động lực bền vững hơn, cần thêm các yếu tố hỗ
trợ từ thị trường lao động, thu nhập và chính sách an sinh xã hội.
CÁC RÀNG BUỘC TĂNG TRƯỞNG DẦN HIỆN RÕ
Bức
tranh kinh tế tháng 1/2026 cho thấy nền kinh tế duy trì trạng thái mở rộng, các
ràng buộc tăng trưởng cốt lõi đã lộ diện rõ hơn, có xu hướng đan xen, cộng hưởng
lẫn nhau. Áp lực chi phí sản xuất gia tăng nhanh do khan hiếm nguyên vật liệu
và giá đầu vào tăng trở lại đang trực tiếp làm suy giảm biên lợi nhuận, làm suy
yếu động lực mở rộng sản xuất của doanh nghiệp. Bức tranh doanh nghiệp phản ánh
sức chống chịu còn hạn chế, khi số doanh nghiệp rút khỏi thị trường tiếp tục vượt
xa số gia nhập, cho thấy niềm tin kinh doanh chưa được khôi phục vững chắc.
Thương mại hàng hóa quốc tế chuyển sang nhập siêu, trong khi dòng vốn FDI đăng
ký giảm sâu, làm suy giảm hai động lực tăng trưởng quan trọng. Diễn biến này
cho thấy dư địa tăng trưởng theo chiều rộng đang thu hẹp, đòi hỏi chính sách vĩ
mô phải chuyển mạnh từ hỗ trợ phục hồi sang chủ động tháo gỡ khó khăn, nếu
không rủi ro suy giảm động lực tăng trưởng trong các quý tới sẽ trở nên hiện hữu
hơn.
GIỮ ỔN ĐỊNH CHI PHÍ, CỦNG CỐ NĂNG LỰC NỘI SINH
Trong bối
cảnh các ràng buộc tăng trưởng đã bộc lộ rõ ngay từ đầu năm, trọng tâm điều
hành vĩ mô cần được xác lập và khẳng định: giữ ổn định để giữ đà tăng trưởng,
giảm chi phí để bảo vệ doanh nghiệp, củng cố năng lực nội sinh để tái tạo động
lực phát triển. Đây không còn là lựa chọn chính sách, mà là yêu cầu bắt buộc để
duy trì quỹ đạo tăng trưởng trong năm 2026 và những năm tiếp theo.
Trước hết,
ổn định kinh tế vĩ mô phải được đặt cao hơn mục tiêu mở rộng ngắn hạn. Áp lực
chi phí và nguy cơ lạm phát từ phía cung cho thấy dư địa nới lỏng chính sách tiền
tệ không còn nhiều. Điều hành lãi suất, tín dụng, tỷ giá cần nhất quán theo hướng
ổn định, tránh những điều chỉnh gây nhiều kỳ vọng thị trường, làm gia tăng chi
phí vốn trong bối cảnh sức chịu đựng của doanh nghiệp đang suy giảm…
(*)TS. Nguyễn Bích Lâm, Nguyên Tổng cục trưởng, Tổng cục Thống kê
Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 06-2026 phát hành ngày 09/02/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:
https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-6-2026.html
-TS. Nguyễn Bích Lâm*
