Sự ra đời của Nghị quyết 79-NQ/TW do Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành ngày 6/1/2025 được ví như “cú hích” lịch sử, định vị lại vai trò của kinh tế Nhà nước. Không còn giữ tư duy bao cấp hay dàn trải, trong kỷ nguyên mới, kinh tế Nhà nước được xác định là lực lượng kiến tạo, nắm giữ các “mạch máu” kinh tế để dẫn dắt và mở đường cho khu vực tư nhân cùng phát triển…
Tuy nhiên, để đưa Nghị quyết vào cuộc sống, bài toán về cơ
chế quản trị, sự phân định rạch ròi giữa nhiệm vụ công ích và kinh doanh, hay cơ
chế bảo vệ cán bộ “dám nghĩ dám làm”… vẫn cần có lời giải.
Đây là thông điệp được nhấn mạnh tại tọa đàm “Để kinh tế Nhà
nước dẫn dắt, mở đường trong kỷ nguyên mới” do Báo Tiền Phong tổ chức, với sự
tham dự của đại diện Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, các chuyên gia kinh tế và lãnh
đạo các tập đoàn kinh tế lớn như EVN, SCIC, VEC, VNR.
HẠCH TOÁN SÒNG PHẲNG THEO CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG
Nghị quyết 79 được ban hành, không chỉ tái khẳng định vai
trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết: kinh tế Nhà nước
phải trở thành công cụ điều tiết vĩ mô, đảm bảo các cân đối lớn và kiến tạo
không gian tăng trưởng mới.
TS. Nguyễn Như Quỳnh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính
sách kinh tế (Bộ Tài chính), nhận định điểm “đột phá” của Nghị quyết nằm ở cách
tiếp cận nguồn lực. “Nguồn lực nhà nước được yêu cầu hạch toán đầy đủ, vận hành
theo nguyên tắc thị trường, nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu kinh tế – xã hội, quốc
phòng, an ninh”, ông Quỳnh nhấn mạnh.
Điều này đồng nghĩa với việc chấm dứt cơ chế không rõ ràng giữa
nhiệm vụ chính trị và hoạt động kinh doanh – một “điểm nghẽn” tồn tại nhiều năm
qua khiến bức tranh tài chính của nhiều doanh nghiệp Nhà nước bị méo mó.
Cụ thể hơn, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển
Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) chỉ rõ nguyên tắc chấm dứt tình trạng “bù
chéo”. Theo đó, các hoạt động kinh doanh thuần túy phải cạnh tranh sòng phẳng,
tự chịu trách nhiệm về lời lỗ. Ngược lại, với các nhiệm vụ công ích hoặc an
ninh quốc phòng, Nhà nước sẽ thực hiện cơ chế đặt hàng, đấu thầu và cấp đủ chi
phí (bao gồm cả lợi nhuận định mức). Sự rạch ròi này không chỉ giúp minh bạch
hóa sức khỏe tài chính của doanh nghiệp mà còn tạo ra một sân chơi công bằng
hơn với khu vực tư nhân.
Đáng chú ý, Nghị quyết 79 đặt ra những con số mục tiêu đầy
tham vọng: Đến năm 2030, phấn đấu có 1-3 doanh nghiệp Nhà nước lọt Top 500 doanh nghiệp lớn nhất
thế giới; con số này là 5 doanh nghiệp vào năm 2045.
Để hiện thực hóa giấc mơ này, nguồn lực quốc gia sẽ được tập
trung vào các lĩnh vực “then chốt của then chốt”, những ngành đóng vai trò “mạch
máu” (như năng lượng, tài chính – ngân hàng, logistics) và những ngành mở đường
cho tương lai (như công nghiệp bán dẫn, hạ tầng số, công nghiệp vũ trụ, khai
thác khoáng sản chiến lược).
Lúc này, vai trò của doanh nghiệp Nhà nước chính là nguồn “vốn
mồi”, kích hoạt và dẫn dắt dòng vốn xã hội tham gia vào các lĩnh vực rủi ro cao
hoặc cần vốn lớn mà tư nhân chưa đủ lực đảm đương.
PHÂN ĐỊNH “SÂN CHƠI” VỚI KHU VỰC TƯ NHÂN
Nói rõ hơn về mối quan hệ giữa kinh tế Nhà nước và kinh tế tư
nhân, ông Vũ Ngọc Anh, Vụ trưởng Vụ Quản lý doanh nghiệp (Bộ Xây dựng), dẫn chứng
thực tiễn ngành xây dựng đã chứng minh hiệu quả của tư duy “những gì không phải
trọng yếu thì để tư nhân làm”.
Việc Bộ Xây dựng mạnh dạn thoái vốn tại các tổng công ty lớn
như Sông Đà, Lilama, đã tạo dư địa cho các tập đoàn tư nhân vươn lên làm chủ
các dự án cao tốc, sân bay trọng điểm. Ngược lại, vốn Nhà nước sẽ được tái đầu
tư vào các lĩnh vực an sinh xã hội mà thị trường ít mặn mà, điển hình như việc
giao Tổng công ty HUD tiên phong thực hiện mục tiêu 1 triệu căn nhà ở xã hội để
bình ổn thị trường.
Đồng tình với quan điểm này, GS.TS. Hoàng Văn Cường, Ủy viên Ủy
ban Tài chính – Ngân sách Quốc hội, khẳng định đây không phải là cuộc chơi “ai
thắng – ai thua”. GS. Cường kiến nghị Nhà nước cần đóng vai trò “trọng tài”
phân định sân chơi rõ ràng. “Một số lĩnh vực chủ chốt liên quan đến an ninh quốc
gia như quản lý bay, hàng hải thì Nhà nước nắm giữ. Nhưng các lĩnh vực khác như
năng lượng, cả tư nhân cũng tham gia được thì cần cơ chế hợp tác, phân công lại”,
ông Cường phân tích. Sự cộng hưởng giữa sức mạnh dẫn dắt của Nhà nước và sự
linh hoạt của tư nhân chính là chìa khóa cho sự thịnh vượng chung.
Từ câu chuyện thực tế của doanh nghiệp, ông Lê Quang Vũ, Ủy
viên HĐTV Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), cho rằng
khi được cởi trói về cơ chế, doanh nghiệp Nhà nước hoàn toàn có thể bứt phá. Chia sẻ về giai đoạn “tắc nghẽn” 2021-2022 khi vốn điều
lệ chỉ dưới 1.000 tỷ đồng trên khối tài sản hơn 100.000 tỷ đồng khiến VEC tê liệt
trong đầu tư, ông Huy cho biết bước ngoặt đã đến khi Quốc hội quyết nghị tăng vốn
điều lệ lên gần 40.000 tỷ đồng. Kết quả là ngay đầu năm 2025, VEC đã đồng loạt
khởi động 3 đại dự án mở rộng cao tốc.
Ở một góc độ khác, Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà
nước (SCIC) đang đứng trước cuộc tái định vị lịch sử. Ông Lê Thanh Tuấn, Phó Tổng
Giám đốc SCIC, cho biết sau 20 năm hoạt động với khoản nộp ngân sách gấp 3 lần
vốn ban đầu, SCIC đang hướng tới mô hình Quỹ đầu tư Chính phủ (Sovereign Wealth
Fund) tương tự như Temasek của Singapore. Theo đó, SCIC sẽ không chỉ là nơi giữ
vốn mà sẽ chuyển sang đầu tư chủ động vào các lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng
tạo, thậm chí tham gia vào các quỹ đầu tư mạo hiểm để tạo sức lan tỏa cho nền
kinh tế. Ông Tuấn cũng đề xuất thay đổi thước đo đánh giá hiệu quả: Thay vì chỉ
nhìn vào doanh thu hàng năm, cần đánh giá dựa trên sự gia tăng giá trị tài sản
ròng theo thời gian – tư duy chuẩn mực của các quỹ đầu tư quốc tế.
CẦN CƠ CHẾ CHO PHÉP SÁNG TẠO
Cuối cùng, theo GS.TS Hoàng Văn Cường, dù cơ chế có thoáng đến
đâu, yếu tố quyết định thành bại cuối cùng vẫn là con người. Vị chuyên gia thẳng
thắn chỉ ra rằng nhiều cán bộ hiện nay vẫn còn tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách
nhiệm. “Chúng ta quy định cán bộ chỉ được làm những gì pháp luật cho phép,
nhưng muốn sáng tạo thì phải làm những việc chưa ai làm”, ông Cường trăn trở.
Từ đó, ông đề xuất một cơ chế cho phép cán bộ quản lý doanh nghiệp Nhà nước được quyền “nghĩ khác, làm khác” quy trình thông thường, miễn là báo cáo công
khai, minh bạch bằng văn bản trước khi thực hiện và không có động cơ vụ lợi.
Đây chính là “lá chắn” cần thiết để bảo vệ những người thuyền trưởng dám đương
đầu với sóng gió thương trường.
TS. Nguyễn Như Quỳnh cũng bổ sung, bên cạnh cơ chế bảo vệ, cần
có chính sách đãi ngộ tương xứng. Một môi trường làm việc chuyên nghiệp và mức
thu nhập cạnh tranh mới là yếu tố bền vững để thu hút nhân tài, đặc biệt là các
chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ cao, quản trị tài chính quốc tế về làm việc
cho khu vực công.
-Anh Nhi
