Tái cấu trúc đào tạo nghề để đón đầu làn sóng phát triển công nghiệp chip bán dẫn

Cách mạng công nghệ đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, ngành công nghiệp bán dẫn ngày càng khẳng định vai trò chiến lược khi trở thành nền tảng cho hàng loạt lĩnh vực công nghệ then chốt như trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật (IoT), điện tử và tự động hóa. Sự cạnh tranh giữa các quốc gia trong việc nắm giữ chuỗi cung ứng bán dẫn đang thúc đẩy quá trình tái cấu trúc ngành công nghiệp công nghệ cao trên toàn thế giới, đồng thời mở ra những cơ hội mới cho các nền kinh tế đang phát triển tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đối với Việt Nam, xu thế dịch chuyển đầu tư và mở rộng sản xuất trong lĩnh vực bán dẫn đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về chuẩn bị nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Tỉnh Hưng Yên đã chủ động đón đầu làn sóng dịch chuyển đầu tư bằng những định hướng phát triển cụ thể. Vào tháng 12/2025, UBND tỉnh Hưng Yên ban hành Kế hoạch số 149 nhằm thúc đẩy thu hút đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ cao như công nghiệp bán dẫn, an ninh mạng, linh kiện điện tử và phát triển sản phẩm công nghệ số. Mục tiêu của kế hoạch không chỉ dừng lại ở việc thu hút doanh nghiệp, mà còn hướng tới hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, bao gồm các trung tâm nghiên cứu – phát triển (R&D), khu công nghệ cao và các không gian sáng tạo phục vụ phát triển công nghệ. Theo định hướng đến năm 2030, Hưng Yên đặt mục tiêu thu hút ít nhất 10 dự án đầu tư trong các lĩnh vực công nghệ cao, đồng thời hình thành một khu công nghệ cao, một khu công nghệ thông tin tập trung và một trung tâm đổi mới sáng tạo cấp tỉnh với hạ tầng kỹ thuật hiện đại. Những định hướng này cho thấy tỉnh đang từng bước xây dựng nền tảng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Cùng với cơ hội thu hút đầu tư là áp lực lớn về nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Theo dự báo của địa phương, từ nay đến năm 2030, Hưng Yên cần khoảng 150.000 – 170.000 lao động để đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, điện tử và chuyển đổi số. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với hệ thống giáo dục nghề nghiệp trong việc tái cấu trúc chương trình đào tạo theo nhu cầu thị trường. Nhận thức rõ vai trò của nguồn nhân lực trong chiến lược phát triển công nghiệp, tỉnh đã định hướng các cơ sở đào tạo nghề chuyển dịch cơ cấu ngành nghề, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ cao, trong đó đào tạo nhân lực phục vụ ngành bán dẫn được xem là một hướng đi quan trọng.

Hiện nay, Hưng Yên có hệ thống giáo dục nghề nghiệp tương đối phát triển với 14 trường cao đẳng đang hoạt động, trong đó có 7 trường trực thuộc tỉnh, 3 trường thuộc các bộ, ngành trung ương và 4 trường ngoài công lập. Tổng quy mô đào tạo của các cơ sở này đạt hơn 11.000 học viên mỗi năm, tạo nền tảng quan trọng để địa phương chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực kỹ thuật phục vụ phát triển công nghiệp. Qua khảo sát về cơ sở vật chất, đội ngũ giảng viên và chương trình đào tạo, ngành giáo dục địa phương nhận định một số cơ sở đào tạo đã có khả năng tiếp cận và từng bước triển khai đào tạo các lĩnh vực liên quan đến công nghiệp bán dẫn.

Trong số đó, một số trường được đánh giá có lợi thế rõ rệt nhờ thế mạnh đào tạo các ngành kỹ thuật nền tảng như điện – điện tử, cơ điện tử, tự động hóa và công nghệ thông tin. Các cơ sở như Trường Cao đẳng Nghề Thái Bình, Trường Cao đẳng Kinh tế – Kỹ thuật Tô Hiệu Hưng Yên, Trường Cao đẳng Công nghiệp Hưng Yên và Trường Cao đẳng Cơ điện và Thủy lợi Bắc Bộ đều đã có kinh nghiệm đào tạo những ngành nghề liên quan trực tiếp đến hệ sinh thái công nghệ bán dẫn. Được xem là nền tảng quan trọng để các cơ sở đào tạo từng bước mở rộng chương trình, xây dựng các ngành học mới gắn với nhu cầu của doanh nghiệp công nghệ cao. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tại Hưng Yên đang bắt đầu từng bước tích hợp nội dung liên quan đến công nghiệp bán dẫn vào chương trình đào tạo nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực cho giai đoạn phát triển mới. Tại Trường Cao đẳng Nghề Thái Bình, lĩnh vực bán dẫn được xác định là một trong những hướng phát triển chiến lược trong thời gian tới. Hiện trường có nhiều lợi thế về đào tạo các ngành gần với công nghiệp bán dẫn như điện – điện tử công nghiệp, cơ khí, công nghệ động lực và công nghệ thông tin. Trong định hướng phát triển, nhà trường dự kiến triển khai các khóa đào tạo ngắn hạn về bán dẫn, đồng thời tiếp nhận chuyển giao giáo trình quốc tế và cử giảng viên tham gia các chương trình tu nghiệp trong và ngoài nước nhằm tiếp cận công nghệ mới. Mục tiêu lâu dài là từng bước mở các ngành đào tạo về bán dẫn ở trình độ trung cấp và cao đẳng, trước mắt triển khai các khóa đào tạo sơ cấp để nâng cao tay nghề cho lao động tại các doanh nghiệp trên địa bàn.

Tương tự, Trường Cao đẳng Công nghiệp Hưng Yên cũng xác định rõ định hướng đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghiệp mũi nhọn như điện tử, cơ điện tử và công nghiệp bán dẫn. Với quy mô đào tạo hơn 4.000 học sinh, sinh viên và 34 ngành nghề, nhiều chương trình đào tạo của nhà trường đã có sự liên thông và tiệm cận với lĩnh vực bán dẫn. Các ngành như điện tử công nghiệp, công nghệ kỹ thuật điện – điện tử, tự động hóa và cơ điện tử đang tạo nền tảng quan trọng để phát triển chương trình đào tạo chuyên sâu về vi mạch và bán dẫn trong tương lai. Trong chương trình đào tạo hiện hành, nhà trường đã bước đầu tích hợp một số nội dung liên quan như thiết kế mạch, lập trình nhúng, điều khiển tự động và ứng dụng công nghệ số trong sản xuất thông minh. Bên cạnh đó, nhà trường cũng đẩy mạnh hợp tác với các doanh nghiệp và tập đoàn đến từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan để đưa sinh viên tham gia thực tập tại các nhà máy sản xuất, qua đó nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và tác phong công nghiệp. Mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp này được xem là giải pháp hiệu quả giúp rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

Dù có nhiều tiềm năng phát triển, việc đào tạo nhân lực bán dẫn tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp vẫn đang đối mặt với không ít thách thức. Hệ thống trang thiết bị chuyên dụng còn hạn chế, bởi ngành bán dẫn đòi hỏi các phòng thí nghiệm và thiết bị đào tạo đặc thù với chi phí đầu tư lớn. Đội ngũ giảng viên chuyên sâu về công nghệ bán dẫn hiện vẫn còn thiếu, trong khi phần lớn giảng viên hiện nay được đào tạo ở các lĩnh vực gần như điện tử, tự động hóa hoặc công nghệ thông tin. Ngoài ra, chương trình đào tạo và giáo trình chuyên ngành bán dẫn vẫn chưa được hoàn thiện, thiếu các bộ tài liệu chuẩn quốc tế cũng như mô hình đào tạo đồng bộ. Những hạn chế này đang trở thành rào cản lớn đối với quá trình triển khai đào tạo bán dẫn trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp.

Xu thế phát triển đào tạo nhân lực bán dẫn đang được thúc đẩy mạnh mẽ trên phạm vi cả nước. Không chỉ Hưng Yên, nhiều địa phương khác cũng đang tích cực chuẩn bị nguồn nhân lực cho ngành công nghiệp chiến lược này. Chẳng hạn, Đà Nẵng đặt mục tiêu đào tạo khoảng 5.000 kỹ sư bán dẫn vào năm 2030 nhằm phục vụ chiến lược phát triển công nghệ cao của thành phố. Ở tầm quốc gia, Việt Nam cũng đang triển khai chương trình phát triển nguồn nhân lực bán dẫn đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050, nhằm xây dựng lực lượng lao động chất lượng cao phục vụ ngành công nghiệp vi mạch và bán dẫn. Nhiều doanh nghiệp lớn trong nước như Viettel cũng đã bắt đầu tham gia đào tạo kỹ sư và kỹ thuật viên vận hành nhà máy sản xuất chip. Những động thái này cho thấy đào tạo nhân lực bán dẫn không còn là câu chuyện riêng của từng địa phương hay cơ sở đào tạo, mà đang trở thành một chiến lược quan trọng trong quá trình phát triển công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Việc tái cấu trúc hệ thống đào tạo nghề theo hướng công nghệ cao, đặc biệt gắn với lĩnh vực vi mạch và bán dẫn, được xem là bước đi cần thiết để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Sự chủ động của các địa phương trong việc điều chỉnh định hướng đào tạo, chuẩn bị nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao không chỉ giúp đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp mà còn tạo nền tảng cho quá trình chuyển dịch cơ cấu công nghiệp theo hướng hiện đại và giá trị gia tăng cao. Nếu chuẩn bị tốt về nguồn nhân lực, các địa phương như Hưng Yên hoàn toàn có thể tận dụng cơ hội từ làn sóng dịch chuyển đầu tư công nghệ cao đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới. Nguồn nhân lực kỹ thuật được đào tạo bài bản sẽ là yếu tố then chốt giúp thu hút các doanh nghiệp trong lĩnh vực bán dẫn, điện tử và công nghệ số đến đầu tư, đồng thời góp phần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tại địa phương. Qua đó, không chỉ nâng cao năng lực sản xuất công nghiệp mà còn từng bước nâng tầm vị thế của địa phương trong bản đồ công nghiệp công nghệ cao của Việt Nam.

Nguyễn Thảo