Trí tuệ nhân tạo đang trở thành lực đẩy công nghệ mạnh mẽ nhất của thế kỷ XXI, với khả năng tái định hình kinh tế, xã hội và cả bản chất tồn tại của con người. Tuy nhiên, cùng với tiềm năng to lớn là những rủi ro mang tính hệ thống, khiến yêu cầu xây dựng một khuôn khổ quản trị AI toàn cầu, có đạo đức và lấy con người làm trung tâm, trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Theo phân tích của Sudheendra Kulkarni
từ China Daily (cập nhật sáng 5/1/2026), không giống các công nghệ mang tính
đột phá trong lịch sử như điện năng, động cơ hơi nước hay ô tô – vốn từng làm
thay đổi nền văn minh mà không cần sự giám sát quốc tế, trí tuệ nhân tạo (AI)
đặt ra những thách thức hoàn toàn mới và phức tạp hơn nhiều.
Đây là công nghệ
không chỉ có khả năng nâng cao năng lực nhận thức và thực thi của con người
trên quy mô chưa từng có, mà còn tiềm ẩn nguy cơ bị lạm dụng để gây ra những hệ
quả nghiêm trọng cho xã hội, an ninh và trật tự toàn cầu.
Chính vì tính chất
kép vừa mang tính đột phá vừa đầy rủi ro này mà AI không thể phát triển hiệu
quả nếu thiếu một khuôn khổ quản trị và luật chơi chung ở tầm toàn cầu.
AI
– CÔNG NGHỆ CHƯA TỪNG CÓ TIỀN LỆ TRONG LỊCH SỬ NHÂN LOẠI
AI là công nghệ đầu tiên có khả năng
tái tạo và mở rộng trí tuệ con người trên diện rộng. Nó không chỉ tự động hóa
các công việc giản đơn mà còn có thể đảm nhiệm những nhiệm vụ đòi hỏi tư duy,
phân tích, sáng tạo và ra quyết định – những lĩnh vực vốn được coi là “độc
quyền” của con người.
Tuy nhiên, chính năng lực này cũng
khiến AI trở thành con dao hai lưỡi. Nếu không được quản lý chặt chẽ, AI có thể
bị sử dụng để thực hiện các hành vi gian lận tinh vi, sản xuất và lan truyền
thông tin giả với quy mô lớn, tiến hành tấn công mạng, thao túng dữ liệu, thậm
chí làm xói mòn niềm tin xã hội và các thiết chế dân chủ. Trong kịch bản xấu,
tác động tiêu cực của AI có thể vượt xa những lợi ích kinh tế – xã hội mà nó
mang lại.
Ngược lại, nếu được phát triển và
quản trị một cách có trách nhiệm, AI có thể trở thành động lực then chốt thúc
đẩy tăng trưởng, nâng cao chất lượng sống, giải quyết các thách thức toàn cầu
về y tế, giáo dục, môi trường và biến đổi khí hậu, qua đó đưa nhân loại tiến
tới một nấc thang phát triển mới.
Trong bối cảnh đó, Tuyên bố của các
nhà lãnh đạo BRICS về quản trị toàn cầu đối với trí tuệ nhân tạo, được công bố
tại Rio de Janeiro vào tháng 7, được xem là một dấu mốc quan trọng. Văn kiện
này nhấn mạnh yêu cầu phát triển AI theo hướng an toàn, có đạo đức, đáng tin
cậy và có trách nhiệm, nhằm bảo đảm công nghệ phục vụ lợi ích chung của toàn
nhân loại.
Đáng chú ý, tuyên bố của BRICS cũng
kêu gọi xây dựng các cơ chế có khả năng phát hiện, ngăn chặn và giảm thiểu việc
sử dụng AI cho các mục đích xấu. Điều này phản ánh một nhận thức ngày càng rõ
ràng trong cộng đồng quốc tế: AI không thể chỉ được điều chỉnh bởi các quy tắc
thị trường hay lợi ích quốc gia đơn lẻ, mà cần một khuôn khổ quản trị chung, dựa
trên các giá trị phổ quát.
QUẢN
TRỊ AI KHÔNG THỂ BỊ CHIA CẮT THEO BIÊN GIỚI QUỐC GIA
Một đặc trưng cốt lõi của AI là tính
xuyên biên giới. Dữ liệu, thuật toán và tác động của AI lan tỏa vượt xa phạm vi
lãnh thổ của bất kỳ quốc gia nào. Vì vậy, dù nhiều nước đang xây dựng luật pháp
và chiến lược AI riêng, các nỗ lực này vẫn chưa đủ để giải quyết những thách
thức mang tính toàn cầu.
Việc quản trị AI bị phân mảnh không
chỉ gây trùng lặp về chính sách và cản trở chuẩn hóa, mà còn tạo điều kiện cho
cạnh tranh công nghệ mang tính đối đầu, trong đó một số quốc gia tìm cách duy
trì ưu thế và bá quyền. Đạo luật CHIPS và Khoa học năm 2022 của Mỹ, nhằm hạn
chế khả năng phát triển các mô hình AI hiệu năng cao của Trung Quốc, là ví dụ
điển hình cho cách tiếp cận này.
Thực tế cho thấy, bất chấp các rào
cản, các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn đạt được những bước tiến nhanh chóng trong
lĩnh vực AI. Trong khi đó, cam kết của Mỹ đối với mục tiêu “AI vì mọi người” bị
đặt dấu hỏi, đặc biệt sau khi nước này cùng Vương quốc Anh từ chối ký Tuyên bố
về Trí tuệ nhân tạo Bao trùm và Bền vững tại Hội nghị Hành động AI ở Paris vào
tháng 2/2025 – văn kiện được hơn 60 quốc gia, trong đó có Trung Quốc, Ấn Độ và
Pháp, ủng hộ.
Lý do sâu xa hơn khiến quản trị AI
toàn cầu trở nên cấp thiết nằm ở tốc độ phát triển của chính công nghệ này. AI
đang tiến nhanh tới Trí tuệ Nhân tạo Tổng quát (AGI), giai đoạn mà máy móc có
thể thực hiện hầu hết các nhiệm vụ trí tuệ ngang bằng hoặc vượt con người.
Sự hội nhập giữa con người và máy
móc đã bắt đầu xuất hiện thông qua các robot hình người và các hệ thống AI tự
học, tự giao tiếp. Khi AI ngày càng được tích hợp vào các hệ thống sinh học và
vận hành một cách tự chủ, nhân loại sẽ phải đối mặt với những câu hỏi mang tính
nền tảng: liệu máy móc có thay thế con người hay không, ranh giới giữa con
người và công nghệ ở đâu, và làm thế nào để con người vẫn giữ được quyền kiểm
soát đối với những hệ thống do chính mình tạo ra.
Những lo ngại này đã khiến nhiều nhà
khoa học hàng đầu thế giới lên tiếng cảnh báo. Geoffrey Hinton, người tiên
phong trong lĩnh vực học sâu và đoạt giải Nobel Vật lý, từng cảnh báo về mối đe
dọa tồn vong từ AI tiên tiến và kêu gọi tạm dừng phát triển AI để đánh giá lại
các rủi ro.
AI
VÌ CON NGƯỜI, KHÔNG PHẢI CÔNG CỤ BÁ QUYỀN
Dù vậy, tiến bộ công nghệ là xu thế
không thể đảo ngược. Vấn đề cốt lõi không phải là ngăn chặn AI, mà là tìm ra
cách giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa lợi ích của công nghệ này cho toàn nhân
loại.
Theo ông Trương Quân, Tổng Thư ký
Diễn đàn Bác Ngao châu Á và cựu Đại sứ Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc, AI cần
được phát triển dựa trên các nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm” và “AI vì
điều thiện”, nhằm ngăn chặn nguy cơ công nghệ này trở thành “con ngựa hoang mất
kiểm soát”. Ông nhấn mạnh nhân loại phải giữ được khả năng “ấn nút dừng” khi
cần thiết và kêu gọi các quốc gia phản đối việc sử dụng AI để theo đuổi bá quyền
quân sự hay xâm phạm chủ quyền của nước khác.
Ấn Độ cũng thể hiện cách tiếp cận
tương tự trong Bộ Hướng dẫn Quản trị AI ban hành tháng 11.2025, với mục tiêu
song hành giữa thúc đẩy đổi mới và bảo vệ xã hội khỏi các tác động tiêu cực của
AI.
Cuộc tranh luận toàn cầu hiện xoay
quanh ba vấn đề then chốt: thu hẹp khoảng cách AI giữa các quốc gia, hạn chế
tác động môi trường từ sự bùng nổ của các trung tâm dữ liệu và năng lực tính
toán, và quan trọng nhất là xác định mục đích tối thượng của AI – phục vụ hòa
bình, phát triển bền vững và phúc lợi con người, hay làm gia tăng bất bình đẳng
và cạnh tranh địa chính trị.
Thông điệp khắc trên bức tượng đồng
tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York – “Hãy rèn gươm giáo thành lưỡi cày”
– vì thế mang ý nghĩa đặc biệt trong kỷ nguyên AI. Nhân loại đang đứng trước
lựa chọn mang tính lịch sử: để AI trở thành thanh gươm nguy hiểm nhất từng được
tạo ra, hay biến nó thành công cụ mạnh mẽ nhất để kiến tạo thịnh vượng và hạnh
phúc chung cho toàn cầu.
China Daily-Trọng Hoàng
