Động lực hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế

I. MỞ BÀI

Kinh tế thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp, tăng trưởng của nhiều nền kinh tế chịu tác động bởi xu hướng bảo hộ thương mại, cạnh tranh chiến lược giữa các trung tâm kinh tế lớn, lãi suất quốc tế duy trì ở mức cao và quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng đầu tư, gia tăng xuất khẩu và khai thác lợi thế lao động chi phí thấp đang bộc lộ những giới hạn nhất định. Đối với Việt Nam, dù nền kinh tế vẫn duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn và giữ được sức hấp dẫn đối với dòng vốn đầu tư quốc tế, song dư địa từ các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần thu hẹp, đòi hỏi sự chuyển dịch sang mô hình phát triển dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và chất lượng thể chế.

Với quan điểm kinh tế phát triển hiện đại, dư địa tăng trưởng không chỉ được hiểu là những nguồn lực vật chất chưa được khai thác mà còn là khả năng cải thiện chất lượng quản trị, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp. Tại Đồng Nai cho thấy, địa phương vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực với GRDP sáu tháng đầu năm 2026 đạt 9,81%, đồng thời triển khai nhiều giải pháp về cải cách thủ tục hành chính, phát triển hạ tầng, thu hút đầu tư và thúc đẩy chuyển đổi số nhằm hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số.

I. KHAI MỞ DƯ ĐỊA TĂNG TRƯỞNG – YÊU CẦU TẤT YẾU CỦA MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN MỚI

Tăng trưởng bền vững ngoài được đánh giá chủ yếu thông qua tốc độ gia tăng của các yếu tố đầu vào như vốn, lao động hay khai thác tài nguyên, mà được quyết định ngày càng lớn bởi hiệu quả phân bổ và sử dụng các nguồn lực của nền kinh tế. Chính vì vậy, khái niệm dư địa tăng trưởng vừa phản ánh phần nguồn lực vật chất còn chưa được khai thác và bao hàm khả năng cải thiện chất lượng thể chế, năng lực quản trị, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất.

Từ góc độ lý luận thể chế, Douglass C. North cho rằng thể chế là “luật chơi” của nền kinh tế, có vai trò quyết định chi phí giao dịch, định hướng hành vi của các chủ thể và tạo lập môi trường để các nguồn lực được phân bổ hiệu quả. Một hệ thống thể chế minh bạch, ổn định và có khả năng thích ứng sẽ khuyến khích đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Quan điểm này cũng được nhiều tổ chức quốc tế khẳng định khi cho rằng chất lượng thể chế là nền tảng quan trọng để chuyển hóa tiềm năng phát triển thành kết quả tăng trưởng thực chất. Trong khi đó, các nghiên cứu của OECD và Ngân hàng Thế giới đều chỉ ra rằng, về dài hạn, năng suất lao động, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực mới là những động lực tạo ra tăng trưởng bền vững, thay vì chỉ mở rộng quy mô đầu tư hay gia tăng khai thác các nguồn lực sẵn có.

Phát triển của Việt Nam cho thấy mô hình tăng trưởng đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ. Sau nhiều năm dựa vào lợi thế lao động chi phí thấp, vốn đầu tư lớn và tăng trưởng xuất khẩu, dư địa từ các động lực truyền thống đã dần thu hẹp. Điều này đòi hỏi phải chuyển trọng tâm từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, trong đó nâng cao năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) trở thành tiêu chí phản ánh chất lượng của quá trình phát triển. Không gian tăng trưởng của Việt Nam hiện nay chủ yếu nằm ở việc tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh theo hướng minh bạch, thuận lợi và ổn định; nâng cao hiệu quả đầu tư công, đặc biệt đối với các dự án hạ tầng chiến lược có khả năng tạo sức lan tỏa lớn; phát triển khu vực kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế; thúc đẩy chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo trong cả khu vực công lẫn khu vực doanh nghiệp; đồng thời tăng cường liên kết vùng nhằm khai thác hiệu quả lợi thế so sánh của từng địa phương và hình thành các chuỗi giá trị có sức cạnh tranh cao.

Việc khai mở hiệu quả các dư địa tăng trưởng mang lại nhiều tác động tích cực đối với chất lượng phát triển. Cải cách thể chế và cải thiện môi trường kinh doanh giúp giảm chi phí giao dịch, rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực xã hội. Đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số góp phần gia tăng năng suất lao động, thúc đẩy hình thành các mô hình kinh doanh mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Khi đó, liên kết vùng và đầu tư hạ tầng đồng bộ tạo điều kiện mở rộng thị trường, giảm chi phí logistics và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế trước những biến động từ bên ngoài. Hiện nay, dư địa tăng trưởng của Việt Nam trước hết phụ thuộc vào chất lượng thể chế, năng lực quản trị và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Khai thác tốt những dư địa này sẽ tạo nền tảng quan trọng để nâng cao năng suất, tăng sức chống chịu của nền kinh tế và hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng nhanh đi đôi với phát triển bền vững.

II. PHÁT HUY HIỆU QUẢ CÁC ĐỘNG LỰC TĂNG TRƯỞNG HIỆN CÓ – NỀN TẢNG DUY TRÌ ĐÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Việc tìm kiếm và hình thành các động lực phát triển mới là yêu cầu tất yếu. Kinh nghiệm của nhiều nền kinh tế cho thấy tăng trưởng bền vững luôn được hình thành trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa việc phát huy hiệu quả các động lực hiện có và từng bước tạo lập các động lực mới. Đối với Việt Nam, đầu tư, doanh nghiệp và thị trường trong nước vẫn là ba trụ cột quan trọng của tăng trưởng. Vấn đề đặt ra vừa phải thay thế các động lực này, vừa nâng cao chất lượng vận hành thông qua cải cách thể chế, hiện đại hóa quản trị và tăng cường hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Đầu tư công tiếp tục giữ vai trò là công cụ điều tiết vĩ mô quan trọng, vừa tạo tổng cầu trong ngắn hạn, vừa hình thành nền tảng hạ tầng cho phát triển dài hạn. Theo lý thuyết kinh tế Keynes, trong bối cảnh nền kinh tế chịu nhiều biến động, đầu tư công có tác dụng kích thích hoạt động sản xuất, tạo việc làm và thúc đẩy tiêu dùng. Dù vậy, trong điều kiện hiện nay, ý nghĩa của đầu tư công thể hiện ở khả năng dẫn dắt đầu tư tư nhân, mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Thực tế Đồng Nai là minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận này. Hàng loạt dự án hạ tầng chiến lược như Cảng hàng không quốc tế Long Thành, tuyến cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu cùng hệ thống giao thông kết nối vùng Đông Nam Bộ đang được đẩy nhanh tiến độ, tạo nên mạng lưới hạ tầng đồng bộ và hiện đại. Khi các công trình này đi vào khai thác, không chỉ chi phí logistics được cắt giảm, năng lực vận tải được nâng cao mà còn mở rộng khả năng liên kết giữa các trung tâm công nghiệp, cảng biển và sân bay quốc tế. Hiệu ứng lan tỏa từ đầu tư công vì vậy không chỉ thúc đẩy phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ logistics mà còn gia tăng sức hấp dẫn của địa phương đối với các dòng vốn đầu tư trong và ngoài nước, góp phần hình thành các cực tăng trưởng mới của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Bên cạnh đầu tư công, doanh nghiệp và đầu tư xã hội vẫn là lực lượng trực tiếp tạo ra của cải, việc làm, đổi mới công nghệ và giá trị gia tăng cho nền kinh tế. khu vực doanh nghiệp chỉ có thể phát huy đầy đủ vai trò khi được hoạt động trong môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo. Do đó, cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm chi phí tuân thủ, tháo gỡ các điểm nghẽn về đất đai, cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng và bảo đảm tính nhất quán của chính sách là những điều kiện quan trọng để khơi thông nguồn lực xã hội. Tỉnh cho thấy địa phương tiếp tục duy trì sức hút mạnh mẽ đối với nhà đầu tư khi thu hút khoảng 1,5 tỷ USD vốn FDI trong những tháng đầu năm 2026; số doanh nghiệp thành lập mới tiếp tục gia tăng, trong khi vốn đầu tư trong nước vượt kế hoạch đề ra. Để dòng vốn đầu tư tiếp tục được chuyển hóa thành năng lực sản xuất và sức cạnh tranh, việc cải thiện chất lượng điều hành, nâng cao hiệu quả thực thi chính sách và xây dựng chính quyền phục vụ vẫn là yêu cầu có ý nghĩa quyết định.

Cùng với đầu tư và doanh nghiệp, mở rộng thị trường trong nước ngày càng trở thành một động lực quan trọng nhằm nâng cao tính tự chủ và khả năng chống chịu của nền kinh tế trước những biến động từ bên ngoài. Việc phát huy quy mô thị trường gần 100 triệu dân không chỉ góp phần kích thích tiêu dùng mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng sản xuất, phát triển hệ thống phân phối và nâng cao chất lượng dịch vụ. Tiêu dùng nội địa ổn định sẽ tạo nguồn cầu bền vững, giảm phụ thuộc quá mức vào xuất khẩu và hạn chế tác động của những cú sốc từ thị trường quốc tế. Đồng thời, sự phát triển đồng bộ của thương mại, dịch vụ và kinh tế số cũng mở ra không gian mới cho các mô hình kinh doanh hiện đại, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và nâng cao hiệu quả kết nối giữa sản xuất với thị trường.

Từ góc độ phát triển bền vững, tăng trưởng kinh tế chỉ có thể duy trì ổn định khi các động lực truyền thống được vận hành theo hướng hiện đại, hiệu quả và bổ trợ lẫn nhau. Sự kết hợp hài hòa giữa đầu tư, xuất khẩu và tiêu dùng sẽ giúp nền kinh tế phân tán rủi ro, nâng cao khả năng thích ứng trước các biến động bên ngoài và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn. Thay vì chỉ mở rộng quy mô nguồn lực, yêu cầu đặt ra là tiếp tục nâng cấp các động lực truyền thống bằng cải cách thể chế, quản trị hiện đại và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, qua đó tạo nền móng vững chắc cho việc hình thành các động lực tăng trưởng mới trong giai đoạn tiếp theo.

III. KHƠI THÔNG DƯ ĐỊA TĂNG TRƯỞNG MỚI TỪ CẢI CÁCH THỂ CHẾ VÀ ĐỔI MỚI MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN

Khi các động lực tăng trưởng truyền thống như mở rộng đầu tư, khai thác tài nguyên và lao động chi phí thấp dần bộc lộ những giới hạn, dư địa tăng trưởng lớn nhất của nền kinh tế ngày càng nằm ở cải cách thể chế và đổi mới mô hình phát triển. Nhiều nghiên cứu của OECD và Ngân hàng Thế giới đều khẳng định chất lượng thể chế, năng suất và đổi mới sáng tạo là những yếu tố quyết định khả năng tăng trưởng dài hạn của một quốc gia. Điều này cho thấy tăng trưởng không còn phụ thuộc chủ yếu vào việc gia tăng các yếu tố vào mà chuyển sang dựa trên hiệu quả phân bổ nguồn lực, chất lượng quản trị và năng lực đổi mới.

Cải cách thể chế được xem là điều kiện tiên quyết để khơi thông các nguồn lực phát triển. Một hệ thống thể chế minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo sẽ khuyến khích doanh nghiệp mở rộng đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh không cần thiết, nâng cao chất lượng xây dựng chính sách và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát hiệu quả sẽ góp phần giảm chi phí cho doanh nghiệp, rút ngắn thời gian thực hiện các thủ tục đầu tư và tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi hơn.

Song hành với cải cách thể chế là chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao chất lượng và hiệu quả. Nếu trước đây tăng trưởng chủ yếu dựa vào mở rộng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và lợi thế lao động giá rẻ thì trong bối cảnh mới, động lực phát triển cần được chuyển sang dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất nhân tố tổng hợp (TFP). Đây là xu hướng đã được nhiều nền kinh tế Đông Á như Hàn Quốc hay Singapore áp dụng thành công khi chuyển từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, lấy tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao làm nền tảng. Đối với Việt Nam, sự chuyển đổi này không chỉ giúp nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm mà còn tăng khả năng thích ứng trước những biến động của kinh tế toàn cầu.

Chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực mở rộng không gian tăng trưởng mới. Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý nhà nước giúp nâng cao hiệu quả điều hành, tăng tính minh bạch và giảm chi phí hành chính, trong khi doanh nghiệp có điều kiện tối ưu hóa quy trình sản xuất, nâng cao năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đồng Nai cho thấy địa phương đang định hướng phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao, logistics, công nghiệp hỗ trợ và kinh tế số, đồng thời đầu tư phát triển hạ tầng số gắn với quy hoạch tích hợp. Bên cạnh đó, việc triển khai các dự án trọng điểm như Nhà máy điện Nhơn Trạch 3 và Nhơn Trạch 4 không chỉ bảo đảm an ninh năng lượng mà còn tạo nền tảng thu hút các ngành sản xuất công nghệ cao, góp phần nâng cao sức cạnh tranh của địa phương.

Bên cạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh cũng đang mở ra dư địa phát triển mới trong bối cảnh yêu cầu phát triển bền vững ngày càng trở thành tiêu chuẩn của nền kinh tế toàn cầu. Việc phát triển kinh tế tuần hoàn, sử dụng năng lượng sạch, giảm phát thải và áp dụng công nghệ sản xuất thân thiện với môi trường không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cải cách thể chế và đổi mới mô hình phát triển chính là động lực tăng trưởng quan trọng nhất của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Khi chất lượng quản trị được nâng cao, mô hình tăng trưởng chuyển từ dựa vào vốn và tài nguyên sang năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời chuyển đổi số và chuyển đổi xanh được thúc đẩy đồng bộ, những dư địa phát triển mới sẽ tiếp tục được khơi thông, tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

IV. ĐIỀU KIỆN ĐỂ CÁC DƯ ĐỊA TĂNG TRƯỞNG CHUYỂN HÓA THÀNH KẾT QUẢ THỰC CHẤT

Việc nhận diện đúng các dư địa tăng trưởng mới chỉ là điều kiện cần, trong khi yếu tố quyết định nằm ở năng lực tổ chức thực hiện và chất lượng điều hành của bộ máy quản lý. Nâng cao năng lực dự báo và điều hành kinh tế vĩ mô theo hướng chủ động, linh hoạt và bám sát diễn biến trong nước cũng như quốc tế, qua đó xây dựng các kịch bản tăng trưởng phù hợp với từng giai đoạn. Đồng thời, đẩy nhanh tiến độ giải ngân đầu tư công, đặc biệt đối với các công trình hạ tầng chiến lược và các dự án có tính kết nối vùng, sẽ góp phần phát huy hiệu ứng lan tỏa, kích thích đầu tư tư nhân, tạo việc làm và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Khi đầu tư công được triển khai đúng tiến độ và đúng trọng tâm, không chỉ thúc đẩy tăng trưởng trước mắt mà còn tạo nền tảng cho phát triển dài hạn.

Bên cạnh đó, hiệu quả khai thác dư địa tăng trưởng phụ thuộc vào sự phối hợp đồng bộ giữa các chính sách tài khóa, tiền tệ, đầu tư, quy hoạch và phát triển thị trường nhằm bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và củng cố niềm tin của nhà đầu tư. Cùng với đó, liên tục cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh thông qua đơn giản hóa thủ tục hành chính, tháo gỡ các điểm nghẽn về đất đai, tín dụng, giải phóng mặt bằng và nâng cao trách nhiệm thực thi của đội ngũ cán bộ, công chức sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng sản xuất, đổi mới công nghệ và gia tăng năng lực cạnh tranh.

III. KẾT LUẬN

Trong bối cảnh các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần suy giảm hiệu quả và môi trường kinh tế quốc tế còn nhiều biến động, khai mở các dư địa tăng trưởng mới trở thành yêu cầu tất yếu để duy trì tốc độ tăng trưởng cao, đồng thời nâng cao chất lượng và tính bền vững của quá trình phát triển. Dư địa tăng trưởng hiện nay không chỉ nằm ở việc huy động thêm nguồn lực mà quan trọng hơn là nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng các nguồn lực thông qua cải cách thể chế, đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực quản trị.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách thể chế, nâng cao hiệu quả đầu tư công, phát huy vai trò của khu vực doanh nghiệp, thúc đẩy chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh. Đồng thời, việc nâng cao chất lượng điều hành, khơi thông nguồn lực xã hội và xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, khoa học – công nghệ sẽ tạo nền tảng vững chắc để mở rộng không gian phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế. Đây cũng là tiền đề quan trọng để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững và phát triển hiệu quả trong giai đoạn mới./.

Ths Huy Hiệp