Khi lừa đảo tận dụng “khoảng trống” giữa các hệ thống
Theo báo cáo từ Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) vừa công bố, năm 2025 ghi nhận tỷ lệ nạn nhân bị lừa đảo trực tuyến chỉ còn 0,18% (ương đương cứ 555 người thì có 1 người bị lừa). So với tỷ lệ 0,45% của năm 2024, đây là một bước tiến dài trong nỗ lực bảo vệ người dùng.
Sự sụt giảm này không đến từ may mắn. Đó là kết quả tổng lực từ những chuyên án “đánh mạnh, đánh trúng” của Bộ Công an vào các ổ nhóm tội phạm cả trong và ngoài nước.
Bên cạnh đó là quy định xác thực sinh trắc học của Ngân hàng Nhà nước đã chính thức “khai tử” kỷ nguyên của tài khoản rác. Tội phạm không còn dễ dàng “rửa tiền” hoặc tẩu tán dòng tiền chiếm đoạt như trước.
Tuy nhiên, theo Bộ Công an, người dùng Việt Nam vẫn thiệt hại 6.000 tỷ đồng trong 11 tháng đầu năm 2025. Dù số nạn nhân giảm, số tiền bị chiếm đoạt vẫn rất lớn.
Điểm chung của hầu hết vụ lừa đảo không chỉ nằm ở sự chủ quan của người dùng, mà còn ở cách tội phạm tận dụng khoảng trống giữa các hệ thống.
Một giao dịch chuyển tiền là hợp lệ nếu nhìn từ phía ngân hàng. Một cuộc gọi tư vấn là bình thường nếu nhìn từ phía nhà mạng. Một website có giao diện chuẩn chỉnh không có dấu hiệu bất thường nếu nhìn từ góc độ người dùng. Nhưng khi các yếu tố này được kết nối với nhau theo một kịch bản lừa đảo, chúng tạo thành một chuỗi hành vi mà không một bên nào có thể nhìn thấy đầy đủ.
Đây chính là điểm khác biệt căn bản của rủi ro trong môi trường tài chính số hiện nay: rủi ro không nằm ở từng điểm, mà nằm ở phần “khoảng trống” giữa các điểm.
Những nỗ lực gần đây đã bắt đầu tạo ra thay đổi. Việc triển khai xác thực sinh trắc học theo quy định của Ngân hàng Nhà nước giúp kiểm soát tốt hơn các giao dịch. Các chiến dịch triệt phá của cơ quan công an đã làm gián đoạn nhiều đường dây lớn. Nền tảng nTrust của Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho phép người dùng tra cứu nhanh các số điện thoại, tài khoản hoặc đường link có dấu hiệu lừa đảo.
Những giải pháp này đã góp phần làm giảm tỷ lệ nạn nhân lừa đảo trực tuyến từ 0,45% năm 2024 xuống còn 0,18% năm 2025.
Tuy nhiên, nếu nhìn vào tổng giá trị thiệt hại vẫn lên tới 6.000 tỷ đồng, có thể thấy một thực tế rõ ràng: các biện pháp hiện tại chủ yếu giúp “giảm tốc” rủi ro, nhưng chưa thể “chặn đứng” rủi ro.
Nguyên nhân không nằm ở việc thiếu công nghệ. Trên thực tế, các công cụ phát hiện gian lận, phân tích dữ liệu hay xác thực danh tính đã phát triển nhanh trong những năm gần đây. Vấn đề nằm ở việc các công cụ này chưa được kết nối thành một hệ thống thống nhất.
Một ngân hàng có thể phát hiện giao dịch bất thường, nhưng sẽ hiệu quả hơn nhiều nếu đồng thời nhận được cảnh báo từ nhà mạng về số điện thoại nghi vấn, hoặc dữ liệu từ nền tảng công nghệ về một website giả mạo đang hoạt động. Ngược lại, một nhà mạng có thể phát hiện hành vi phát tán tin nhắn hàng loạt, nhưng sẽ khó hành động triệt để nếu không có sự phối hợp với hệ thống tài chính.
Khi mỗi bên chỉ nhìn thấy một phần của bức tranh, thì ngay cả khi tất cả đều làm đúng, kết quả cuối cùng vẫn có thể là một hệ thống chưa đủ an toàn.
Lá chắn niềm tin số: Điều kiện để chặn rủi ro trong một hệ thống đa tầng
Trong tài chính truyền thống, niềm tin có thể được “ủy thác” cho một tổ chức – một ngân hàng, một công ty chứng khoán, một định chế tài chính lớn. Nhưng trong tài chính số, một giao dịch không còn nằm trọn trong một hệ thống khép kín. Nó đi qua nhiều lớp: từ thiết bị người dùng, nền tảng số, nhà mạng, hệ thống thanh toán, đến ngân hàng và các bên trung gian khác.
Điều này khiến niềm tin không còn là tài sản riêng lẻ, mà trở thành một dạng “hạ tầng mềm” của toàn bộ thị trường.
Một lỗ hổng nhỏ ở bất kỳ mắt xích nào – một số điện thoại giả mạo, một website chưa được kiểm chứng, một tài khoản trung gian chưa bị cảnh báo – đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một chuỗi rủi ro lớn. Và khi rủi ro đã lan qua nhiều hệ thống, việc xử lý theo từng điểm riêng lẻ gần như không còn hiệu quả.
Đây chính là lý do vì sao khái niệm “lá chắn hệ sinh thái” trở nên quan trọng.
Một “lá chắn” đúng nghĩa không phải là một công cụ đơn lẻ, mà là khả năng phối hợp theo thời gian thực giữa các bên. Đó là khi dữ liệu không còn nằm yên trong từng hệ thống, mà được chia sẻ để tạo ra tín hiệu cảnh báo sớm. Đó là khi một hành vi bất thường được nhận diện không phải ở một điểm, mà trong toàn bộ chuỗi hành vi.
Hãy hình dung một kịch bản phòng ngừa thay vì xử lý.
Một số điện thoại có dấu hiệu lừa đảo được nhà mạng đánh dấu. Thông tin này được chia sẻ ngay với ngân hàng và các nền tảng tài chính. Khi người dùng thực hiện giao dịch đến một tài khoản liên quan, hệ thống lập tức đưa ra cảnh báo hoặc tạm dừng. Đồng thời, các nền tảng số có thể nhanh chóng gỡ bỏ quảng cáo hoặc nội dung dẫn về website giả mạo.
Trong kịch bản đó, một đường dây lừa đảo sẽ bị “cắt mạch” ngay từ đầu, thay vì chỉ bị phát hiện khi hậu quả đã xảy ra.
Nhưng để làm được điều này, thách thức không nằm ở công nghệ. Như thực tế cho thấy, các công cụ phát hiện gian lận, phân tích dữ liệu, định danh điện tử hay trí tuệ nhân tạo đều đã sẵn sàng.
Thách thức nằm ở ba yếu tố cốt lõi: chia sẻ dữ liệu, thống nhất tiêu chuẩn và cam kết phối hợp.
Thứ nhất, chia sẻ dữ liệu không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề niềm tin giữa các tổ chức. Khi dữ liệu vẫn bị “đóng” trong từng hệ thống, khả năng phát hiện sớm sẽ luôn bị giới hạn.
Thứ hai, tiêu chuẩn chung là điều kiện để các hệ thống có thể “nói chuyện” với nhau. Nếu mỗi bên sử dụng một cách đánh giá rủi ro khác nhau, việc phối hợp sẽ không thể đạt hiệu quả.
Thứ ba, và quan trọng nhất, là cam kết hành động. Một hệ sinh thái chỉ thực sự hoạt động khi các bên không chỉ chia sẻ thông tin, mà còn cùng chịu trách nhiệm trong việc bảo vệ người dùng.
Đây cũng chính là nền tảng cho sự hình thành của Liên minh Niềm tin số – một mô hình hợp tác liên ngành, nơi các cơ quan quản lý, tổ chức tài chính và doanh nghiệp công nghệ cùng tham gia thiết lập một “lá chắn” chung cho hệ sinh thái.
Theo định hướng của chương trình Digital Trust in Finance 2026, Liên minh này không dừng lại ở việc kêu gọi hợp tác, mà hướng tới các hành động cụ thể: thiết lập cơ chế cảnh báo sớm, chia sẻ dữ liệu rủi ro, xây dựng tiêu chuẩn kiểm chứng thông tin và triển khai các giải pháp phòng chống gian lận ở quy mô hệ thống.
Một điểm đáng chú ý là cách tiếp cận của chương trình không đặt doanh nghiệp hay cơ quan quản lý ở vị trí trung tâm tuyệt đối, mà đặt người dùng vào trung tâm của niềm tin. Điều này thể hiện qua việc chuyển dịch tư duy từ “tuân thủ” sang “bảo vệ”, từ “xử lý sự cố” sang “chủ động ngăn chặn”.
Nói cách khác, niềm tin không còn là thứ được “truyền thông”, mà phải được “thiết kế” ngay từ cách hệ thống vận hành.
Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026, diễn ra ngày 12/05/2026 tại Hà Nội, được xem là một bước khởi đầu cho quá trình này, khi lần đầu tiên các bên trong hệ sinh thái cùng tham gia trong một cấu trúc hành động thống nhất – từ cơ quan quản lý, ngân hàng, fintech đến doanh nghiệp công nghệ và truyền thông.
Trong bối cảnh các hình thức tấn công dựa trên AI ngày càng tinh vi, khả năng “giả lập niềm tin” của tội phạm sẽ còn tiếp tục gia tăng. Điều đó đồng nghĩa với việc nếu hệ sinh thái không kịp xây dựng một “lá chắn niềm tin thật”, khoảng cách giữa rủi ro và khả năng kiểm soát sẽ ngày càng lớn.
Hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm không chỉ là con số thiệt hại. Đó là một ngưỡng cảnh báo cho thấy: chi phí của việc thiếu kết nối đang trở nên quá lớn.
Và trong một thị trường nơi niềm tin quyết định việc giao dịch có diễn ra hay không, thì một “lá chắn hệ sinh thái” không còn là lựa chọn, mà là điều kiện để thị trường tiếp tục vận hành.
