Nguồn lực tài chính khắc phục hậu quả thiên tai tại Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách nhà nước và ODA, nhưng chỉ đáp ứng được khoảng 30% thiệt hại thực tế. Khoảng trống còn lại đang đặt ra thách thức lớn đối với khả năng phục hồi và phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan.
Báo cáo “Tăng cường sự sẵn sàng của Việt Nam trong
giải quyết tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu” do các cơ quan trong nước
phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) thực hiện và công bố mới đây đã nêu lên thực tế: Hệ thống tài chính hiện nay vẫn
chưa theo kịp quy mô thiệt hại ngày càng gia tăng.
Nguồn lực dành cho khắc phục hậu quả thiên tai chủ yếu đến
từ ngân sách nhà nước và nguồn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA). Tuy nhiên, tổng
các nguồn lực này mới chỉ bù đắp được khoảng 30% thiệt hại thực tế. Điều đó đồng
nghĩa với việc có tới 70% tổn thất chưa được bù đắp đầy đủ, tạo ra một “khoảng
trống tài chính” rất lớn.
Báo cáo nhận định: Hệ quả của tình trạng này là quá trình
tái thiết sau thiên tai tại nhiều địa phương thường kéo dài, phụ thuộc vào khả
năng cân đối ngân sách từng năm. Tại các khu vực dễ bị tổn thương, điều này có
thể dẫn đến vòng lặp “thiệt hại – phục hồi – tái thiệt hại” khi thiên tai xảy
ra với tần suất ngày càng cao.
Thực tế những năm gần đây cho thấy quy mô và mức độ thiệt
hại do thiên tai tại Việt Nam đang tăng nhanh. Các hiện tượng thời tiết cực
đoan không chỉ xuất hiện dày hơn mà còn khó dự báo. Năm 2024, bão Yagi đã gây
thiệt hại kinh tế hơn 91.600 tỷ đồng, khiến hơn 500 người chết và mất tích.
Sang năm 2025, số lượng bão đạt mức kỷ lục, với tổng thiệt hại vượt 100.000 tỷ
đồng.
Theo UNDP, những con số này là minh chứng rõ ràng cho xu
hướng thiệt hại đang vượt quá khả năng ứng phó truyền thống. Đáng chú ý, không
chỉ các tổn thất hữu hình như nhà cửa hay hạ tầng, mà các thiệt hại phi kinh tế
cũng ngày càng rõ nét. Những mất mát liên quan đến đa dạng sinh học, hệ sinh
thái, di sản văn hóa hay sức khỏe tinh thần vẫn chưa được lượng hóa đầy đủ, dẫn
đến nguy cơ bị bỏ sót trong quá trình hoạch định chính sách và phân bổ nguồn lực.
Một trong những nguyên nhân chính của khoảng trống tài chính
là cấu trúc nguồn lực còn thiếu đa dạng. Ngân sách nhà nước vẫn giữ vai trò chủ
đạo, trong khi dư địa tài khóa có hạn, đặc biệt khi thiên tai xảy ra trên diện
rộng. Nguồn vốn ODA dù quan trọng nhưng khó đáp ứng nhu cầu tức thời do phụ thuộc
vào quy trình và thủ tục giải ngân.
Trong khi đó, khu vực tư nhân vẫn tham gia rất hạn chế
vào việc chia sẻ rủi ro thiên tai. Báo cáo cho rằng Việt Nam còn thiếu các cơ
chế khuyến khích và công cụ tài chính phù hợp, khiến các mô hình như bảo hiểm rủi
ro thiên tai, bảo hiểm tham số hay trái phiếu thiên tai chưa được triển khai rộng
rãi.
Ở cấp độ toàn cầu, vấn đề tổn thất và thiệt hại đã trở
thành một trong những trụ cột của hành động khí hậu, bên cạnh giảm phát thải và
thích ứng. Việc thành lập Quỹ Ứng phó với tổn thất và thiệt hại tại Hội nghị
COP27 được xem là bước tiến quan trọng, mở ra cơ hội tiếp cận nguồn tài chính mới
cho các quốc gia dễ bị tổn thương như Việt Nam.
Tuy nhiên, báo cáo cũng lưu ý khả năng tận dụng các nguồn
lực quốc tế của Việt Nam còn hạn chế. Những rào cản chính bao gồm thiếu dữ liệu
đầy đủ, phương pháp đánh giá chưa chuẩn hóa và năng lực xây dựng dự án còn yếu,
khiến việc tiếp cận các quỹ quốc tế chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.
Để thu hẹp khoảng cách giữa thiệt hại và khả năng bù đắp,
các chuyên gia khuyến nghị cần một cách tiếp cận toàn diện hơn về tài chính khí
hậu. Trong đó, đa dạng hóa nguồn lực là ưu tiên hàng đầu, bao gồm thúc đẩy sự
tham gia của khu vực tư nhân thông qua các chính sách ưu đãi và phát triển các
công cụ tài chính mới.
Đồng thời, việc xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về tổn
thất và thiệt hại, cùng với ứng dụng công nghệ như viễn thám và trí tuệ nhân tạo,
được xem là nền tảng quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và ra quyết định.
“Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan và chi phí khắc
phục không ngừng gia tăng, bài toán tài chính không còn đơn thuần là vấn đề
ngân sách”, báo cáo của UNDP nhấn mạnh; đồng thời cảnh báo, nếu không sớm thu hẹp khoảng trống này, các “cú sốc” khí hậu có thể tiếp tục làm gián đoạn tiến trình phát triển, đặc biệt tại
những khu vực vốn đã dễ bị tổn thương.
-Chu Khôi
