Ngành lúa gạo đang chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng cao giá trị và giảm phát thải. Với quy trình canh tác chuẩn, cơ giới hóa và cơ chế tài chính carbon, nông dân có thể giảm chi phí, tăng lợi nhuận và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị…
Từ ngày 2 – 5/3/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với
Ngân hàng thế giới (WB) tổ chức Hội nghị “Chương trình thúc đẩy nhân rộng sản xuất
lúa gạo thế hệ mới”.
CHUẨN CANH TÁC MỚI: GIẢM ĐẦU VÀO, TĂNG LỢI NHUẬN
Phát biểu phiên khai mạc hội nghị ngày 2/3, ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết sản lượng lúa toàn cầu hiện đã đủ đáp ứng nhu cầu. Niên vụ 2025-2026 dự báo đạt 556,4 triệu tấn và nhiều quốc gia đã tự chủ được lương thực.
Trong bối cảnh đó, các yếu tố như biến đổi khí hậu, yêu cầu giảm phát thải và tiêu chuẩn thị trường ngày càng khắt khe trở thành sức ép chính đối với ngành lúa gạo.
“Việt Nam từng tăng trưởng mạnh nhờ năng suất. Hiện năng
suất lúa đạt khoảng 6 tấn/ha, tổng sản lượng hơn 43 triệu tấn mỗi năm. Tuy
nhiên, dư địa tăng thêm về sản lượng không còn nhiều. Mô hình tăng trưởng bằng
sản lượng không còn phù hợp”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Đồng thời, ông Tuấn cũng cho rằng ngành lúa phải chuyển
sang cách tiếp cận “kinh tế lúa gạo”, nghĩa là giá trị không chỉ nằm ở hạt lúa
mà nằm ở cách trồng, quy trình sản xuất và những yếu tố môi trường đi kèm.
Theo ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường
đã triển khai nhiều chương trình theo hướng này, như Đề án 1 triệu ha lúa chất
lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long và Đề án Sản xuất giảm phát
thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035. Trên cơ sở đó, người nông dân trồng
lúa theo chuẩn mới có thể có thêm nguồn thu từ thị trường carbon, thay vì chỉ
bán gạo như trước đây.
Thế hệ nông dân tương lai không chỉ “bán lúa” mà còn
“bán quá trình canh tác”. Phần thu nhập tăng thêm đến từ gạo chất lượng cao và
từ phần giảm phát thải được ghi nhận, xác nhận bằng dữ liệu”.
Để tham gia, nông dân phải áp dụng quy trình canh tác chuẩn
gồm giảm lượng giống gieo sạ, giảm phân bón, giảm thuốc bảo vệ thực vật; tưới
ngập khô xen kẽ; quản lý và tái sử dụng rơm rạ. Kết quả thử nghiệm của Bộ Nông
nghiệp và Môi trường trên các mô hình cho thấy phát thải mêtan giảm từ 20-40%,
trong khi lợi nhuận tăng hơn 30%.
Song song đó, hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra phát
thải (MRV) đang được xây dựng. Khi có dữ liệu đầy đủ và minh bạch, ruộng lúa đủ
điều kiện có thể tham gia cơ chế tài chính carbon, mở ra cơ hội thu nhập bổ
sung cho người trồng lúa.
Cơ giới hóa và số hóa cũng được đưa vào đồng ruộng. Drone
được sử dụng để gieo sạ, bón phân; dữ liệu vùng trồng được ghi nhận để phục vụ
truy xuất nguồn gốc. Đây là nền tảng để hạt gạo không chỉ đáp ứng yêu cầu chất
lượng mà còn minh bạch toàn bộ quá trình sản xuất.
Tại hội nghị, ông Tuấn cũng đề xuất các nước trong khu vực chia sẻ công
nghệ giống chịu khí hậu, thống nhất tiêu chuẩn phát thải thấp và tiến tới công
nhận tín chỉ carbon nông nghiệp; đồng thời đề nghị WB quan tâm hỗ
trợ tài chính xanh và cơ chế trả tiền theo kết quả giảm phát thải, nhằm nâng hiệu
quả kinh tế, giảm phát thải và minh bạch chuỗi giá trị lúa gạo.
MỘT TRIỆU HA LÚA LÀ HÌNH MẪU CHUYỂN ĐỔI NÔNG NGHIỆP
Chia sẻ tại hội nghị, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc WB tại Việt
Nam, Campuchia và Lào, cho biết WB coi chương trình 1 triệu ha lúa chất lượng
cao, phát thải thấp là mô hình quan trọng trong quá trình chuyển đổi nông nghiệp.
Theo bà, các mô hình thí điểm cho thấy chi phí sản xuất
giảm khoảng 25%, lợi nhuận nông dân tăng khoảng 30% và lượng phát thải CO₂ giảm
đáng kể. WB đang phối hợp huy động nguồn vốn ưu đãi, hỗ trợ tư vấn chính sách
và xây dựng năng lực để Việt Nam triển khai hiệu quả chương trình. WB cũng coi dự án là hình mẫu để mở rộng sang các chương trình nông nghiệp xanh
khác.
Ở góc độ kỹ thuật, ông Sergiy Zorya, chuyên gia nông nghiệp
của WB, phân tích chuỗi giá trị lúa gạo đang chuyển sang bốn mục tiêu chính: giảm
chi phí cho nông dân; nâng cao chất lượng và khả năng tiếp cận thị trường; gắn
nông hộ nhỏ vào chuỗi giá trị; và giảm tác động môi trường.
Để đạt được các mục tiêu này, bên cạnh việc giảm giống,
phân bón và hóa chất, sử dụng giống tốt hơn, người dân cần liên kết với nhà máy
xay xát và áp dụng kỹ thuật gieo sạ thẳng, tưới tiết kiệm nước.
Số liệu cho thấy Việt Nam đã giảm dần hỗ trợ trực tiếp
cho sản xuất lúa, đồng thời tăng chi cho nghiên cứu, dịch vụ khuyến nông và hạ
tầng sau thu hoạch. Chi ngân sách cho lúa gạo giảm từ 0,5% GDP năm 2013 xuống
0,2% năm 2023″.
Tuy nhiên, theo ông Sergiy Zorya, chính sách có thể thúc
đẩy hoặc cản trở quá trình chuyển đổi. Các chương trình trợ giá sản lượng, trợ
cấp phân bón và can thiệp giá thường khiến nông dân sử dụng nhiều đầu vào hơn
thay vì dùng hiệu quả.
Ngược lại, những chính sách hỗ trợ chuyển đổi gồm trợ cấp
giống có mục tiêu, đầu tư hiện đại hóa thủy lợi để áp dụng tưới ngập khô xen kẽ,
tăng cường nghiên cứu, khuyến nông và hỗ trợ nâng cấp nhà máy xay xát.
Bước tiếp theo, ông Sergiy Zorya cho biết sẽ điều chỉnh các
nhóm chính sách liên quan tới thương mại và dự trữ, trợ cấp đầu vào, giá nước
tưới, hiện đại hóa thủy lợi và dịch vụ tư vấn kỹ thuật, nhằm tạo điều kiện để
nông dân thay đổi cách canh tác và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thay vì
chỉ tăng sản lượng.
Những thay đổi này ngày càng rõ nét tại Đồng bằng sông Cửu
Long – vựa lúa chiếm 56% sản lượng và 90% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Các
hướng nghiên cứu mới đã chuyển trọng tâm từ tăng sản lượng sang chất lượng và
môi trường.
Chương trình chọn tạo giống ưu tiên các đặc tính như hạt
thơm, tỷ lệ xay xát cao, chịu mặn, chịu hạn, chịu nhiệt và giảm phát thải. Giống
lúa cũng phải phù hợp cơ giới hóa, với thời gian sinh trưởng rút xuống 90-110
ngày, chín đồng đều, chống đổ ngã để có thể gieo sạ và thu hoạch bằng máy.
Cách làm này giúp giảm lượng giống và lao động, đồng thời
giảm thất thoát sau thu hoạch xuống dưới 5%, thay vì mức 15-20% trước đây.
Trên phạm vi cả nước, hơn 5.000 tổ khuyến nông cộng đồng
với gần 50.000 thành viên được tổ chức lại. Thay vì tập huấn ngắn hạn, cán bộ kỹ
thuật sẽ theo dõi nông dân suốt mùa vụ, tổ chức sản xuất theo nhóm hoặc hợp tác
xã. Mô hình này được coi là nền tảng để duy trì canh tác lúa phát thải thấp một
cách bền vững.
-Chu Khôi
