Trong xưởng mộc ven sông Thu Bồn (phường Hội An, TP Đà Nẵng), tiếng đục, tiếng bào vang đều. Giữa những khối gỗ, nghệ nhân Huỳnh Sướng (SN 1969) lặng lẽ làm việc, như cách ông đã gắn bó gần trọn đời với nghề mộc.
Là truyền nhân đời thứ 13 của gia tộc điêu khắc gỗ nổi tiếng, con của nghệ nhân nhân dân Huỳnh Ri, ông Sướng đến với nghề gần như một lẽ tự nhiên. Nhưng theo ông, để trở thành một người thợ mộc giỏi, chỉ chăm chỉ thôi là chưa đủ.
“Người thợ phải hiểu hoa văn, hiểu thớ gỗ, cảm được ‘thần thái’ của sản phẩm”, ông nói.
Với ông Sướng, giá trị của một món đồ không nằm ở độ cầu kỳ hay số lượng chi tiết, mà ở việc người xem có cảm nhận được chiều sâu của gỗ, của người làm và của vùng đất nơi nó sinh ra.
Từ khi còn trẻ, ông đã theo cha tham gia phục chế nhiều công trình cổ ở Hội An và các đình, chùa miền Trung. Những năm tháng ấy giúp ông vững tay nghề, nhưng cũng rèn cho ông một nguyên tắc: kỹ thuật phải đi cùng cảm xúc.
Có sản phẩm chỉ mất một buổi để hoàn thành. Nhưng cũng có những khối gỗ ông để đó nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng, chờ ý tưởng “chín muồi” rồi mới bắt tay vào làm. Bởi theo ông, làm vội có thể xong việc, nhưng chưa chắc tạo được “hồn” cho sản phẩm.
Tác phẩm “Nguồn cội” là minh chứng rõ nét. Lấy cảm hứng từ truyền thuyết quả bầu của người Việt, chiếc đỉnh chạm khắc hơn 1.000 con rồng thời Lý cùng nhiều biểu tượng văn hóa như Hồ Gươm, Văn Miếu, chùa Một Cột… Tất cả được thực hiện trên một khối gỗ liền, không ghép nối, không lặp lại.
“Có người trả chiếc đỉnh hình quả bầu này 3 tỷ đồng nhưng tôi không bán. Tôi muốn giữ lại như một dấu mốc của nghề, bởi đây là tác phẩm không thể làm lại lần thứ hai”, ông Sướng nói, giọng dứt khoát.
Không chỉ là người thợ, ông Sướng còn được nhắc đến như người “giữ lửa” cho làng mộc Kim Bồng.
Có thời điểm, làng nghề khoảng hơn 600 tuổi rơi vào cảnh đìu hiu, người bỏ nghề ngày một nhiều. Trong bối cảnh đó, ông trở về quê, cùng gia đình khôi phục xưởng mộc.
Năm 1996, khi nghề mộc Kim Bồng nhận được sự hỗ trợ từ UNESCO và chính quyền địa phương để tái thiết, ông Sướng đã thuyết phục gia đình phá bỏ quan niệm truyền nghề trong nội tộc, mở rộng dạy nghề cho thanh niên.
“Nghề này kén người. Nhưng càng kén thì càng phải tìm người phù hợp để truyền lại. Nếu lớp trẻ còn gắn bó, mộc Kim Bồng vẫn còn cơ hội phát triển và vươn xa”, ông chia sẻ.
Song song với việc giữ nghề, ông chủ động tìm cách đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế. Từ những đơn hàng nhỏ theo chân du khách, đồ gỗ của ông dần có chỗ đứng ở nước ngoài.
Hằng ngày, xưởng mộc của ông mở cửa đón hàng chục du khách đến tham quan, trải nghiệm nghề mộc truyền thống. Không ít người trong số đó sau khi trực tiếp quan sát quy trình thủ công đã trở thành khách hàng, đặt làm sản phẩm mang dấu ấn riêng.
Hiện nhiều sản phẩm được đặt làm riêng với giá từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng, với các dòng nội thất như bàn, ghế, giường… Khách hàng tại các nước châu Âu, châu Mỹ, sẵn sàng chi từ 2.000 đến 10.000 USD (khoảng 50-250 triệu đồng) cho mỗi sản phẩm, tùy độ tinh xảo và chất liệu.
Theo ông, điểm chung của các sản phẩm là không thể làm theo lối sản xuất hàng loạt. Mỗi khối gỗ có thớ riêng, buộc người thợ phải xử lý theo cách khác nhau, vì vậy mỗi sản phẩm hoàn thiện đều mang một dấu ấn riêng.
“Chỉ có sáng tạo mới giúp sản phẩm mộc truyền thống trở nên mới mẻ, đa dạng, từ đó nâng cao giá trị và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng”, ông nói.
Hiện xưởng mộc của ông Sướng tạo việc làm thường xuyên cho gần 10 lao động. Hằng năm, cơ sở còn nhận thi công, trùng tu hàng chục công trình kiến trúc, qua đó tạo thêm việc làm thời vụ cho nhiều người dân địa phương.
Ngoài các tác phẩm giá trị cao, xưởng còn sản xuất tượng gỗ, tranh chạm, đồ lưu niệm phục vụ du khách, tất cả đều được chế tác thủ công.
Theo ông Sướng, sản phẩm có thể thay đổi để phù hợp thị trường, nhưng phần cốt lõi thì không thể đánh đổi.
“Máy móc có thể làm nhanh hơn, nhưng không thay được tay người. Nếu mất đi phần đó, thì sản phẩm không còn là mộc Kim Bồng nữa”, ông nói.
Năm 2013, ông Huỳnh Sướng được công nhận là Nghệ nhân ưu tú. Năm 2025, ông tiếp tục được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân. Nhưng với ông, phần thưởng lớn nhất không nằm ở danh hiệu, mà là mỗi ngày, trong xưởng mộc bên sông, tiếng đục đẽo vẫn còn vang lên và lửa nghề Kim Bồng vẫn chưa tắt.
