Trong vòng chưa đầy một tháng kể từ khi xung đột Trung Đông leo thang làm giá dầu thô vượt 100 USD/thùng, Việt Nam đã kích hoạt Quỹ bình ổn giá xăng dầu tới 9 lần, tạm ứng ngân sách nhà nước 8.000 tỷ đồng, đồng thời áp dụng đồng loạt các công cụ thuế với quy mô chưa có tiền lệ…
Kết quả, giá xăng E5 RON92 giảm 22,5% chỉ
trong vài ngày, trong khi nhiều nước trong khu vực chứng kiến mức tăng 50–80%
và rơi vào khủng hoảng.
GIÁ XĂNG DẦU ĐÔNG NAM Á ĐỒNG LOẠT TĂNG SỐC , VIỆT NAM PHẢN ỨNG KỊP THỜI
Căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông từ
đầu năm 2026 đã kích động thị trường năng lượng toàn cầu với biên độ hiếm gặp.
Giá dầu thô WTI chốt phiên ngày 6/3/2026 ở mức 90,90 USD/thùng, tăng 12,2% chỉ
trong một ngày. Dầu Brent đứng ở 92,69 USD/thùng, tăng 8,5%. Đến cuối tháng 3/2026,
giá dầu diesel thế giới chạm khoảng 238 USD/thùng — gấp hơn 2,5 lần mức nền
92–95 USD/thùng trước khi xung đột nổ ra.
Làn sóng tăng giá lan nhanh sang thị trường
bán lẻ khu vực. Theo thống kê của seasia.stats công bố ngày 29/3/2026,
Philippines ghi nhận xăng tăng 54,2% và diesel tăng 81,6% kể từ khi xung đột
bùng phát. Myanmar chứng kiến mức tăng 55,4% với xăng và 76,9% với diesel. Thái
Lan tăng 14–22% xăng và 18% diesel chỉ trong một đêm ngày 26/3. Philippines phải
tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia; Thái Lan ban hành lệnh cấm xuất khẩu
xăng dầu; Quỹ Nhiên liệu của Thái Lan cạn kiệt trước áp lực. Đây là bối cảnh trực
tiếp mà Việt Nam phải đối phó, trong khi vẫn là nước nhập khẩu khoảng 30% nhu cầu
xăng dầu tiêu thụ nội địa.
Trước tình hình
đó, Chính
phủ Việt Nam đã ngay lập tức phản ứng bằng một
loạt văn bản pháp lý liên tiếp. Cụ thể, ngày 4/3/2026 ban hành Quyết định 385/QĐ-TTg thành lập
Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng, tạo cơ chế phối hợp liên ngành trực tiếp
trong ứng phó khủng hoảng.
Tiếp đến, ngày 6/3/2026 ban hành Nghị quyết 36/NQ-CP cho phép Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) chủ động hơn trong mua bán, xuất nhập khẩu dầu thô và thiết lập cơ chế điều chỉnh
giá linh hoạt. Ngày 19/3 ban hành Nghị quyết 55/NQ-CP hoàn thiện thêm cơ chế điều hành
giá xăng dầu theo biến động thị trường.
Song song đó, Chính phủ chỉ đạo xây dựng
Trung tâm Lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất nhằm tăng tự chủ nguồn
cung dài hạn.
Quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh
Hùng trực tiếp làm việc với các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn, Dung Quất,
Petrovietnam và các doanh nghiệp đầu mối để xây dựng kịch bản ứng phó, điều tiết
nguồn cung, đa dạng hóa nhập khẩu và duy trì vận hành ở công suất cao nhưng đảm
bảo an toàn. Các giải pháp kiểm tra, giám sát thị trường được tăng cường đồng
thời nhằm ngăn chặn đầu cơ, găm hàng.
NGÂN SÁCH TẠM ỨNG 8.000
TỶ VÀO QUỸ BÌNH ỔN, CẮT GIẢM 7.200 TỶ TIỀN THUẾ
Công cụ điều hành trực tiếp nhất là Quỹ Bình ổn giá xăng dầu. Liên Bộ Công Thương – Tài chính đã kích hoạt quỹ tới 9 lần chỉ trong vòng một tháng, với tổng số tiền chi ra ước tính 5.300 tỷ đồng (khoảng 217 triệu USD). Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, ngân sách nhà nước được tạm ứng trực tiếp vào Quỹ với quy mô 8.000 tỷ đồng (khoảng 303 triệu USD) theo Quyết định số 483 do Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ngày 27/3/2026.
Khoản tạm ứng này có cam kết hoàn trả
trong 12 tháng — điểm khác biệt thể hiện tính kỷ luật tài khóa so với mô hình
trợ giá không giới hạn của một số nước láng giềng.
Thực tế cho
thấy, nếu
không có Quỹ bình ổn, giá xăng E5 RON92 đã có thể lên tới 30.180 đồng/lít, xăng
RON95-III gần 33.700 đồng/lít và dầu hỏa khoảng 38.930 đồng/lít — cao hơn mức
giá thực tế được công bố từ 3.000 đến 5.000 đồng/lít.
Song song với Quỹ bình ổn, Chính phủ triển
khai đồng thời nhiều công cụ tài khóa. Thuế nhập khẩu giảm về 0% đối với một số
mặt hàng xăng dầu từ ngày 9/3 đến 30/4/2026. Thuế bảo vệ môi trường về 0% đối với
xăng (trừ ethanol), dầu diesel và nhiên liệu hàng không từ nửa đêm 26/3 đến
15/4. Thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng cắt giảm từ 8–10% xuống 0%. Doanh
nghiệp được miễn khai thuế giá trị gia tăng trong khi vẫn được khấu trừ thuế đầu
vào.
Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường
trong nước (Bộ Công Thương), ước tính tổng thu ngân sách bị giảm khoảng 7.200 tỷ đồng mỗi tháng
(khoảng 295 triệu USD). Tuy nhiên, Chính phủ xác định đây là “điều cần thiết để
bình ổn giá cả và giảm áp lực chi phí” cho nền kinh tế.
Bước đột phá về cơ chế là từ ngày 6/3,
liên Bộ Công Thương – Tài chính được phép điều chỉnh giá ngay khi giá cơ sở
tăng trên 7%, không cần chờ hết chu kỳ 7 ngày thông thường. Đến ngày 19/3, theo
Nghị quyết 55, cơ chế được nới thêm: cho phép điều chỉnh trong vòng một ngày nếu
biến động vượt 15%. Tính linh hoạt này giúp tránh hiện tượng tích lũy sốc giá —
cơ chế mà Thái Lan và Philippines không có, dẫn đến các đợt tăng giá đột ngột
gây hoảng loạn thị trường.
Tại kỳ điều hành ngày 7/3/2026, xăng
RON95-III có giá 27.047 đồng/lít, tăng 4.707 đồng (tương đương 21,07%)
so với kỳ trước. Dầu diesel 0,05S ở mức 30.239 đồng/lít, tăng 7.202 đồng
(31,26%). Đây là mức tăng một kỳ lớn nhất trong nhiều năm, nhưng phản ánh sát
diễn biến giá thành phẩm thế giới: bình quân giá xăng RON95 thế giới trong hai
ngày 5–6/3 là 116,165 USD/thùng, tăng 26,37%; dầu diesel đạt 153,485 USD/thùng,
tăng 35,94%.
Kết quả điều hành cho thấy sự đảo chiều
nhanh: đến ngày 26/3, sau khi các biện pháp thuế phí được áp dụng đồng bộ, giá
xăng E5 RON92 giảm xuống còn 23.326 đồng/lít — thấp hơn 6.788 đồng so với đỉnh
ngày 24/3, tức giảm 22,5% chỉ trong
Về nguồn cung, hai nhà máy lọc hóa dầu
Dung Quất và Nghi Sơn đang đảm nhận khoảng 70% nhu cầu tiêu thụ nội địa. Nhà
máy lọc dầu Dung Quất duy trì ổn định với nguồn dầu thô không bị ảnh hưởng trực
tiếp, đủ nguyên liệu sản xuất đến hết tháng 4/2026. Nhà máy Nghi Sơn đối mặt rủi
ro cao hơn do phụ thuộc nguồn dầu thô từ Kuwait, song lượng tồn kho và các lô
hàng đang vận chuyển giúp duy trì sản xuất; nhà máy đang tích cực tìm kiếm nguồn
thay thế. Với 30% còn lại từ nhập khẩu, các thương nhân đầu mối báo cáo nguồn
cung tháng 3 cơ bản đảm bảo, tuy nhiên tháng 4 được dự báo khó khăn hơn do giá
tăng và một số nước hạn chế xuất khẩu để ưu tiên tiêu thụ nội địa.
Nhận định về
công tác điều hành giá xăng dầu thời gian qua, PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng Bộ
Công Thương đã chủ động, kịp thời triển khai các giải pháp bảo đảm nguồn cung. Ổn
định thị trường xăng dầu là yếu tố then chốt để kiểm soát chi phí, củng cố an
ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô.
PGS.TS Ngô Trí Long cũng đánh
giá,
việc linh hoạt điều chỉnh giá, sử dụng Quỹ bình ổn và yêu cầu doanh nghiệp duy
trì nguồn hàng đã góp phần hạn chế tác động lan tỏa. Bộ Công Thương cũng chủ động
xây dựng kịch bản ứng phó, bảo đảm hệ thống phân phối thông suốt trong giai đoạn
căng thẳng nhất.
Chỉ trong vài ngày, Bộ đã kích hoạt
cơ chế theo dõi, dự báo, bám sát thị trường để xây dựng phương án điều hành. Thời
gian tới, cần tiếp tục theo dõi sát biến động quốc tế, nâng cao năng lực dự trữ
quốc gia để chủ động hơn trong vấn đề nguồn cung xăng dầu.”
Còn theo TS Lê Quốc Phương
— nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại Công Thương nhận định: “Bộ Công Thương đã phản ứng nhanh và kịp thời,
triển khai đồng bộ từ điều chỉnh nhập khẩu, tìm nguồn thay thế, điều tiết cung
đến tăng cường kiểm tra, giám sát ngăn chặn đầu cơ, găm hàng”.
Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh cần nâng cao năng lực dự trữ quốc gia để chủ động
hơn trong các tình huống khẩn cấp tương tự.
Về trung và dài hạn, Tổ công tác bảo đảm
an ninh năng lượng đề xuất đẩy nhanh bổ sung dự trữ quốc gia xăng dầu, xây dựng
cơ chế dự trữ phối hợp giữa nhà nước và doanh nghiệp. Ngân hàng Nhà nước được đề
nghị ưu tiên cấp ngoại tệ và tín dụng cho doanh nghiệp nhập khẩu dầu thô với
lãi suất ưu đãi. Lộ trình áp dụng nhiên liệu sinh học và đẩy mạnh sử dụng năng
lượng tiết kiệm, hiệu quả cũng được xác định là giải pháp cấu trúc nhằm giảm dần
phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu.
Eo biển Hormuz vẫn bất ổn và giá dầu toàn
cầu tiếp tục biến động. Trong bối cảnh đó, mô hình điều hành của Việt Nam — kết
hợp Quỹ bình ổn, điều chỉnh thuế phí linh hoạt, cơ chế điều hành giá rút ngắn
xuống một ngày và phối hợp liên bộ chặt chẽ — đang được kiểm nghiệm trong thực
tiễn một cuộc khủng hoảng năng lượng có quy mô lớn nhất khu vực trong nhiều thập
kỷ.
-Nguyệt Hà
