Sau giai đoạn hạ nhiệt, chi phí logistics đang quay trở lại xu hướng tăng trong năm 2026, tạo áp lực đáng kể đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Trong một nền kinh tế có độ mở cao, với tổng kim ngạch thương mại tiến gần mốc 1.000 tỷ USD, mọi biến động về chi phí logistics đều có thể tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của hàng hóa.
Không chỉ là câu chuyện chi phí vận tải, logistics hiện nay
là một hệ thống phức hợp bao gồm vận chuyển, lưu kho, phân phối, thủ tục và quản
trị chuỗi cung ứng. Khi chi phí ở bất kỳ khâu nào tăng lên, toàn bộ chuỗi giá
trị đều bị ảnh hưởng.
ÁP LỰC TỪ BÊN NGOÀI:
BIẾN ĐỘNG CHUỖI CUNG ỨNG VÀ CHI PHÍ VẬN TẢI
Một trong những nguyên nhân chính khiến chi phí logistics
tăng trở lại là sự biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu. Các yếu tố như xung đột
địa chính trị, gián đoạn vận tải, biến động giá nhiên liệu và thay đổi tuyến vận
chuyển đã làm tăng chi phí vận tải quốc tế.
Các tổ chức quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổ
chức Hợp tác Phát triển Kinh tế (OECD), cùng chung nhận định rằng nền kinh tế toàn cầu năm 2026 tiếp
tục đối mặt với rủi ro phân mảnh chuỗi cung ứng. Điều này khiến các doanh nghiệp
phải điều chỉnh chiến lược logistics, đồng thời chấp nhận chi phí cao hơn để bảo
đảm tính ổn định.
Với Việt Nam vốn phụ thuộc lớn vào xuất khẩu, tác động này
càng rõ nét. Các ngành như dệt may, da giày, thủy sản – vốn có biên lợi nhuận
thấp – chịu ảnh hưởng trực tiếp khi chi phí vận chuyển tăng.
Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới (WB), chi phí logistics
của Việt Nam hiện chiếm khoảng 16 – 20% GDP, cao hơn đáng kể so với mức 10 –
12% của nhiều nền kinh tế phát triển. Điều này cho thấy dư địa cải thiện còn lớn,
nhưng đồng thời cũng phản ánh mức độ “nhạy cảm” của nền kinh tế trước biến động
chi phí. Báo cáo Connecting to Compete 2023, WB nhận định: “Chi phí logistics
cao tiếp tục là một trong những rào cản lớn đối với khả năng cạnh tranh thương
mại của các nền kinh tế đang phát triển”.
Ở góc độ doanh nghiệp, trong báo cáo năm 2024, Liên
đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã nhận định: “Biến động chi phí vận tải quốc tế và các khoản phụ phí tiếp tục
là mối quan ngại hàng đầu của doanh nghiệp xuất khẩu”.
Một điểm đáng chú ý là sự gia tăng của các chi phí “ẩn”
trong logistics, như phí lưu container, phí chậm giao hàng hay chi phí phát
sinh do tắc nghẽn cảng. Những yếu tố này không chỉ làm tăng chi phí mà còn ảnh
hưởng đến uy tín và khả năng giao hàng đúng hạn của doanh nghiệp.
ĐIỂM NGHẼN NỘI TẠI: HẠ
TẦNG, CHI PHÍ VÀ NĂNG LỰC DOANH NGHIỆP
Bên cạnh yếu tố quốc tế, chi phí logistics cao tại Việt Nam
còn xuất phát từ những hạn chế nội tại.
Trước hết là hạ tầng giao thông và logistics chưa đồng bộ. Vận
tải đường bộ hiện vẫn chiếm tỷ trọng lớn, trong khi các phương thức có chi phí
thấp hơn như đường thủy và đường sắt chưa được khai thác hiệu quả. Điều này làm
tăng chi phí vận chuyển, đặc biệt đối với hàng hóa xuất khẩu từ các vùng sản xuất
đến cảng biển.
Ngoài ra, kết nối giữa các phương thức vận tải còn hạn chế,
làm gia tăng chi phí trung chuyển. Nhiều doanh nghiệp phải vận chuyển hàng hóa
qua nhiều chặng với chi phí cao hơn so với các quốc gia có hệ thống logistics
phát triển.
Theo Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA),
quy mô thị trường logistics đã đạt khoảng 40 – 45 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng
14 – 16% mỗi năm. Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp logistics trong nước có quy
mô nhỏ, thiếu vốn và công nghệ, khiến khả năng tối ưu hóa chuỗi cung ứng còn hạn
chế. Trong một báo cáo gần đây, VCCI cũng nhận xét rằng nhiều doanh nghiệp
nhỏ và vừa chưa có khả năng tối ưu hóa chuỗi cung ứng, dẫn đến chi phí
logistics cao hơn so với mức trung bình.
Một vấn đề khác là chi phí thủ tục hành chính và thời gian
thông quan. Dù đã có cải thiện, nhưng so với nhiều quốc gia trong khu vực, thời
gian và chi phí cho các thủ tục xuất nhập khẩu tại Việt Nam vẫn ở mức cao.
Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu lớn như Châu Âu và Bắc
Mỹ ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về môi trường và truy xuất nguồn gốc, doanh
nghiệp còn phải đối mặt với yêu cầu chuyển đổi sang logistics xanh. Xu thế chuyển
đổi sang logistics xanh là xu hướng tất yếu, dù có thể làm tăng chi phí trong
ngắn hạn nhưng sẽ mang lại lợi ích dài hạn. Điều này có thể làm tăng chi phí
trong ngắn hạn, nhưng là xu hướng tất yếu để duy trì khả năng cạnh tranh.
Ở góc độ chiến lược, các chuyên gia WB cho rằng Việt Nam cần
đẩy mạnh đầu tư hạ tầng, phát triển logistics đa phương thức, đồng thời thúc đẩy
chuyển đổi số trong quản lý chuỗi cung ứng để giảm chi phí.
Đối với doanh nghiệp, bài toán không chỉ là cắt giảm chi
phí, mà còn là tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng linh hoạt và bền vững
hơn, từ đa dạng hóa thị trường, tối ưu hóa vận chuyển đến tăng cường liên kết với
các đối tác logistics.
Trong bối cảnh chi phí logistics tăng trở lại, đây không chỉ
là thách thức trước mắt, mà còn là phép thử đối với năng lực thích ứng và khả
năng nâng cấp chuỗi giá trị của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.
-Xuân Thái
