Thế giới đã chính thức bước vào một kỷ nguyên mới của tình trạng “phá sản nguồn nước”, trong đó tình trạng thiếu hụt tài nguyên nước không còn mang tính tạm thời mà đã trở thành một thực tế lâu dài với những hệ quả nghiêm trọng và khó có thể đảo ngược. Đây là nhận định đáng chú ý trong báo cáo mới công bố ngày 21/1 của Liên hợp quốc (LHQ), dựa trên nghiên cứu đăng tải trên tạp chí khoa học Water Resources.
Theo báo cáo chi tiết của Đại học Liên hợp quốc (UNU) – một tổ chức giáo dục và nghiên cứu thuộc LHQ, nhiều khu vực trên thế giới đang phải đối mặt với các vấn đề nước ở mức báo động. Trong đó, Thủ đô Kabul (Afghanistan) được cảnh báo có nguy cơ trở thành thành phố hiện đại đầu tiên cạn kiệt hoàn toàn nguồn nước. Tại Mexico City, việc khai thác quá mức tầng chứa nước ngầm khiến thành phố này lún xuống khoảng 50 cm mỗi năm. Ở Tây Nam nước Mỹ, các bang liên tục tranh cãi gay gắt về việc phân bổ nguồn nước ngày càng suy giảm của sông Colorado trong bối cảnh hạn hán kéo dài.
Ông Kaveh Madani, Giám đốc Viện Nước, Môi trường và Sức khỏe thuộc UNU, đồng thời là tác giả báo cáo, cho rằng những khái niệm quen thuộc như “khủng hoảng nước” hay “căng thẳng nước” không còn đủ để phản ánh mức độ nghiêm trọng hiện nay. “Nếu gọi đây là khủng hoảng, chúng ta mặc nhiên coi đó là hiện tượng tạm thời. Thực tế, thế giới đang tiêu dùng nhiều nước hơn khả năng tự nhiên có thể bổ sung, giống như chi tiêu vượt quá thu nhập và rơi vào tình trạng phá sản”, ông Madani nhấn mạnh.
Hố sụt Meyil ở Karapinar, thuộc tỉnh Konya, miền Trung Anatolia, Thổ Nhĩ Kỳ, chụp ngày 24/6/2024. Số lượng hố sụt đã tăng lên trong những năm gần đây do hạn hán và việc sử dụng quá mức nước ngầm. (Ảnh: AFP)
Khái niệm “phá sản nước” được giải thích dựa trên cán cân tự nhiên: lượng mưa và tuyết tan được xem như “thu nhập”, trong khi việc khai thác sông, hồ, đất ngập nước và tầng chứa nước ngầm quá mức là “chi tiêu”. Biến đổi khí hậu với nắng nóng và hạn hán ngày càng khốc liệt càng làm mất cân đối tình trạng này.
Những con số trong báo cáo cho thấy bức tranh đáng lo ngại khi hơn 50% các hồ lớn trên thế giới đã suy giảm trữ lượng nước kể từ năm 1990; 70% các tầng chứa nước ngầm lớn đang trong xu hướng suy thoái dài hạn; diện tích đất ngập nước biến mất trong 50 năm qua tương đương quy mô Liên minh châu Âu; và các sông băng toàn cầu đã mất khoảng 30% thể tích kể từ năm 1970. Hiện nay, gần 4 tỷ người trên thế giới phải đối mặt với tình trạng khan hiếm nước ít nhất một tháng mỗi năm.
Báo cáo cũng chỉ rõ các “điểm nóng” về phá sản nước, bao gồm Trung Đông – Bắc Phi, Nam Á và khu vực Tây Nam nước Mỹ. Riêng với sông Colorado, các thỏa thuận chia sẻ nước hiện nay được xây dựng dựa trên điều kiện tự nhiên không còn tồn tại, khi hạn hán không còn là hiện tượng ngắn hạn mà đã trở thành trạng thái mới lâu dài.
Dù vậy, các chuyên gia cho rằng việc thừa nhận thực tế “phá sản nước” có thể giúp các quốc gia chuyển từ tư duy ứng phó ngắn hạn sang chiến lược dài hạn. Báo cáo khuyến nghị cải tổ nông nghiệp – lĩnh vực tiêu thụ nhiều nước nhất toàn cầu – thông qua thay đổi cơ cấu cây trồng và tưới tiêu hiệu quả; tăng cường giám sát nguồn nước bằng công nghệ số; giảm ô nhiễm; và bảo vệ đất ngập nước cùng tầng chứa nước ngầm.
“Nhận thức rõ về phá sản nước sẽ buộc chúng ta đưa ra những lựa chọn khó khăn nhưng cần thiết để bảo vệ con người, nền kinh tế và hệ sinh thái. Càng trì hoãn, cái giá phải trả càng lớn”, ông Madani cảnh báo.
