Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội phát biểu tại tọa đàm – Ảnh: VOV
Ngày 7-1 tại Hà Nội, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội phối hợp Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) tổ chức tọa đàm “Đạo đức trong trí tuệ nhân tạo lĩnh vực báo chí và truyền thông về biến đổi khí hậu”.
Mục tiêu của chương trình là nâng cao nhận thức về các nguyên tắc đạo đức trong AI, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo một cách có đạo đức và có trách nhiệm trong ngành báo chí, đồng thời tạo điều kiện để các chuyên gia, phóng viên, nhà báo lan tỏa các nguyên tắc đạo đức trong cộng đồng.
Đạo đức AI – nền tảng cốt lõi
Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, nhấn mạnh trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và biến đổi khí hậu đang tái định hình xã hội cũng như cách thức thông tin được tạo ra, chia sẻ và tiếp nhận, hai yếu tố công nghệ và tính cấp bách về môi trường đòi hỏi hành động với tinh thần trách nhiệm, minh bạch và tầm nhìn dài hạn.
UNESCO đã ban hành Khuyến nghị về đạo đức của trí tuệ nhân tạo năm 2021, đề ra các nguyên tắc như minh bạch, trách nhiệm giải trình, sự giám sát của con người, quyền riêng tư và tính công bằng.
Những nguyên tắc này nhằm bảo đảm AI phục vụ con người, tôn trọng quyền con người và củng cố niềm tin vào các hệ sinh thái thông tin. Tổ chức cũng nhấn mạnh các giá trị về công bằng, công lý, đoàn kết và phát triển bền vững trong đưa tin về khí hậu, khẳng định đây không chỉ là vấn đề sự kiện và dữ liệu mà còn là trách nhiệm đối với các thế hệ hiện tại và tương lai.
Theo ông Baker, việc lạm dụng AI trong truyền thông tiềm ẩn nhiều rủi ro: video do AI tạo ra mạo danh nhân vật công chúng lan truyền câu chuyện sai lệch và làm xói mòn niềm tin; việc tuyển chọn tin tức tự động khuếch đại một số quan điểm trong khi gạt bỏ các quan điểm khác; văn bản hoặc hình ảnh tổng hợp lan truyền sự phủ nhận biến đổi khí hậu hoặc các báo cáo thiên tai gây hiểu lầm; các nhà báo dựa vào AI mà không kiểm chứng, khiến dữ kiện bịa đặt xâm nhập vào bài báo.
Những hạn chế này nhắc nhở các nguyên tắc đạo đức không phải tùy chọn mà là nền tảng cốt lõi. Các nhà báo và chuyên gia truyền thông giữ vai trò then chốt trong việc định hình nhận thức của công chúng. Khi đưa tin về biến đổi khí hậu hoặc sử dụng các công cụ AI, đạo đức phải dẫn dắt từng bước trong quá trình tác nghiệp.
Toàn cảnh buổi tọa đàm “Đạo đức trong trí tuệ nhân tạo (AI) lĩnh vực báo chí và truyền thông trong biến đổi khí hậu” – Ảnh: VOV
Thực trạng và khuyến nghị
Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông, cho biết việc ứng dụng AI tại các cơ quan báo chí ở Việt Nam hiện còn hạn chế, mang tính manh mún và tự phát.
Phần lớn các cơ quan, đơn vị và cá nhân sử dụng phần mềm miễn phí, tiềm ẩn nhiều rủi ro về bảo mật thông tin. Nhiều cơ quan báo chí chưa ban hành hướng dẫn, quy định hay bộ quy tắc cụ thể về việc sử dụng AI.
Trong hoạt động báo chí, bên cạnh những lợi ích trong việc tăng tốc độ sản xuất tin, hỗ trợ biên tập và phân tích dữ liệu, việc ứng dụng AI cũng tiềm ẩn rủi ro như tạo ra thông tin sai lệch, bản dịch thiếu chính xác, tiêu đề giật gân, hình ảnh gây hiểu nhầm hoặc vi phạm bản quyền, đọc sai tên tiếng Việt, xâm phạm quyền riêng tư. Những rủi ro này có thể làm suy giảm uy tín của cá nhân, tổ chức báo chí và dẫn đến trách nhiệm pháp lý.
Theo ông Đồng, các cơ quan báo chí cần xây dựng công cụ quản trị rủi ro nội bộ, ban hành chính sách sử dụng AI có trách nhiệm trong hoạt động sản xuất tin tức và tổ chức đào tạo cho phóng viên, biên tập viên.
Việc ứng dụng AI cần tuân thủ các nguyên tắc về minh bạch, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm phẩm giá con người, bảo vệ quyền riêng tư và đề cao trách nhiệm xã hội.
Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia dự báo thời tiết, nghiên cứu biến đổi khí hậu và thiên tai, cho biết việc sử dụng AI trong dự báo thời tiết hiện được áp dụng ở nhiều quốc gia nhưng độ chính xác chưa cao, chủ yếu đưa ra thông tin chung chung.
Sau những câu lệnh như “tình hình bão”, “người dân sống trong cảnh bão lũ, nước ngập mênh mông”, AI sẽ cho ra các kết quả tương ứng.
Nếu các cơ quan báo chí sử dụng những thông tin này, sẽ vô tình đưa ra thông tin sai lệch và gây hoang mang cho cộng đồng với những hình ảnh tan hoang nhà cửa, người dân chạy lũ, ruộng đồng và làng quê bị cô lập.
Điều này đòi hỏi người sử dụng phải thận trọng, kiểm chứng thông tin từ các nguồn chính thống; đồng thời, các cơ quan truyền thông cần nâng cao trách nhiệm xã hội, tránh lạm dụng AI khi chưa có sự xác thực từ cơ quan chuyên môn.
Nhiều ý kiến tại tọa đàm thống nhất AI trong báo chí vừa mang lại cơ hội, vừa tiềm ẩn thách thức về đạo đức và trách nhiệm xã hội.
Việc ứng dụng AI cần minh bạch, tôn trọng quyền con người và củng cố niềm tin công chúng. Các cơ quan báo chí, nhà báo và chuyên gia phải hợp tác, kiểm chứng thông tin và giám sát lẫn nhau để đảm bảo AI phục vụ lợi ích chung và truyền tải thông tin biến đổi khí hậu chính xác, bền vững.
Những rủi ro khi lạm dụng AI trong báo chí
Theo ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, việc lạm dụng AI trong truyền thông có các rủi ro cụ thể:
Video deepfake mạo danh nhân vật công chúng tạo ra thông tin giả mạo, xói mòn niềm tin của công chúng vào các nguồn tin chính thống.
Thuật toán tuyển chọn tin tức tự động có thể khuếch đại một số quan điểm nhất định trong khi gạt bỏ các quan điểm khác, tạo ra “buồng vang” thông tin.
Văn bản và hình ảnh tổng hợp bởi AI được sử dụng để lan truyền sự phủ nhận biến đổi khí hậu hoặc các báo cáo thiên tai gây hiểu lầm, làm sai lệch nhận thức công chúng.
Nhà báo dựa vào AI mà không kiểm chứng nguồn, dẫn đến các dữ kiện bịa đặt (“hallucination”) có thể xâm nhập vào bài báo, ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín nghề nghiệp.
