“Đứng yên hợp pháp” nhưng gây lãng phí nguồn lực lớn
Liên quan đến số liệu cả nước hiện có khoảng 200.000ha đất và hàng loạt dự án đầu tư dang dở với giá trị khoảng 3,3 triệu tỷ đồng, theo TS Huỳnh Thanh Điền, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, vấn đề lớn của đất đai hiện nay là cả khu vực công và tư đều bị kẹt theo những cách khác nhau.
Với đất công, tồn tại nghịch lý là có quyền quản lý nhưng lại thiếu quyền khai thác thực sự. Doanh nghiệp nhà nước chỉ được sử dụng theo mục đích ban đầu, muốn chuyển đổi để khai thác hiệu quả hơn thì vướng quy định. Trong khi đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu lại chưa rõ thẩm quyền hoặc e ngại rủi ro nên không dám quyết. Kết quả là nhiều khu đất có vị trí tốt rơi vào trạng thái “đứng yên hợp pháp”, không sai nhưng cũng không tạo ra giá trị.
Trong khi đó, đất tư lại bị ách tắc ở khâu pháp lý và dòng vốn. Nhiều dự án phải đi qua thủ tục phức tạp, chồng chéo giữa các luật nên việc cấp phép bị kéo dài, thậm chí bị “treo” nhiều năm. Đồng thời, dòng vốn phát triển thường xuyên bị gián đoạn khiến doanh nghiệp không đủ lực triển khai, dẫn đến hàng loạt dự án dở dang.
Như vậy, theo ông Điền, vấn đề cốt lõi không phải là thiếu đất mà là đất chưa được “lưu thông” do vướng mắc về thể chế và dòng vốn. Khi không chủ thể nào có đủ thẩm quyền hoặc điều kiện để triển khai, nguồn lực đất đai, dù thuộc khu vực công hay tư, đều không thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế.
Do đó, để giải phóng nguồn lực đất đai cần nhất quán một nguyên tắc cốt lõi: đưa đất vào sử dụng để tạo ra giá trị thay vì tối đa hóa thu ngay từ tiền sử dụng đất. Bởi, nếu đặt mục tiêu thu cao ở khâu giao đất thì chi phí đầu vào sẽ bị đẩy lên, làm sai lệch quyết định đầu tư và khiến nhiều dự án không thể triển khai.
Đổi lại, cơ quan quản lý cần chuyển sang cách tiếp cận thu từ giá trị được tạo ra trên đất thông qua các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, qua đó tạo nguồn thu bền vững hơn cho ngân sách. Đồng thời, mạnh dạn giao hoặc đấu giá quyền khai thác các quỹ đất công cho khu vực tư nhân đi kèm cơ chế pháp lý minh bạch, ổn định và dễ thực thi, để họ có thể chủ động đầu tư và khai thác hiệu quả.
Loạt chính sách xử lý triệu tỷ tồn đọng
Trao đổi với PV VietNamNet, Đại biểu Hà Sỹ Đồng, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa 15, cho hay: Con số 200.000ha đất tương đương khoảng 3,3 triệu tỷ đồng đang bị lãng phí này phân bổ trên cả nước, trong đó phần lớn tập trung ở các dự án ngoài ngân sách như bất động sản, khu đô thị, khu công nghiệp và các dự án có sử dụng đất quy mô lớn.
Thực tế cho thấy, nhiều dự án tồn đọng nêu trên đã hoàn tất các bước quan trọng như giao đất, quy hoạch, thậm chí giải phóng mặt bằng, nhưng vẫn không thể triển khai. Điều này khẳng định nguồn lực bị “đóng băng” không đơn thuần là tồn đọng về kinh tế, mà phản ánh trực diện những hạn chế trong tổ chức thực thi và phối hợp chính sách hiện nay, ông Hà Sỹ Đồng nhận định.
Theo ông, có 4 cấp đã trực tiếp và gián tiếp tạo ra sự đình trệ này.
Trong đó, ở cấp Trung ương, trách nhiệm thuộc về việc hệ thống pháp luật còn chồng chéo, thiếu đồng bộ, chưa có cơ chế xử lý dứt điểm các trường hợp tồn tại lịch sử. Một dự án phải đi qua nhiều luật, nhưng chưa có một thiết chế đủ thẩm quyền để đưa ra quyết định cuối cùng khi phát sinh xung đột.
Ở cấp bộ, ngành, trách nhiệm nằm ở việc ban hành văn bản hướng dẫn chậm, thiếu thống nhất, thậm chí có tình trạng mỗi nơi hiểu và áp dụng khác nhau, làm gia tăng rủi ro cho địa phương và doanh nghiệp.
Đối với cấp địa phương, tồn tại rõ nhất là việc e ngại trách nhiệm, dẫn đến kéo dài thời gian xử lý, không dám quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền hoặc đẩy trách nhiệm lên cấp trên.
Ở cấp thực thi, một bộ phận cán bộ lựa chọn an toàn hành chính thay vì giải quyết công việc, khiến hồ sơ bị tồn đọng kéo dài.
Song song với đó là những khó khăn của thị trường vốn, đặc biệt là thị trường bất động sản và trái phiếu doanh nghiệp, làm gián đoạn dòng tiền và khiến nhiều dự án không thể tiếp tục triển khai.
Những yếu tố trên cộng hưởng tạo thành trạng thái tắc nghẽn mang tính hệ thống. Khi đó, nguồn lực đất đai không thể lưu thông và phát huy hiệu quả.
Ước tính, con số 3,3 triệu tỷ đồng nhiều gấp ba lần kế hoạch vốn đầu tư công trong cả năm 2026 (1,1 triệu tỷ đồng). Nếu các dự án tồn đọng được xử lý đồng bộ, GDP quốc gia có thể tăng thêm 1-2%. Đây là nguồn lực tăng trưởng tức thì, không cần tìm kiếm từ bên ngoài mà nằm ngay trong nội tại nền kinh tế.
Với kinh nghiệm tham gia Quốc hội qua 3 nhiệm kỳ liên tiếp, ông Đồng đánh giá, việc giải phóng khối tài sản 3,3 triệu tỷ đồng không chỉ là yêu cầu về kinh tế, mà còn là thước đo cho năng lực điều hành, mức độ dám chịu trách nhiệm và hiệu quả của cải cách thể chế trong giai đoạn hiện nay. Nếu không làm được, những điểm nghẽn này sẽ tiếp tục lặp lại ở các chu kỳ phát triển tiếp theo.
Để giải quyết khối tài sản khổng lồ đang bị đóng băng, theo ông, cần một cách tiếp cận ở tầm nghị trường với yêu cầu rõ ràng về trách nhiệm, thẩm quyền và thời hạn xử lý, gồm:
Thứ nhất, Quốc hội và Chính phủ cần ban hành một cơ chế pháp lý đặc thù để xử lý các dự án tồn đọng, cho phép giải quyết dứt điểm các vướng mắc lịch sử trên cơ sở bảo đảm lợi ích chung, thay vì kéo dài tình trạng không rõ đúng – sai như hiện nay.
Thứ hai là cần quy định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành trong việc hướng dẫn và tháo gỡ vướng mắc. Bộ nào chậm ban hành hoặc ban hành không rõ ràng, gây ách tắc, thì phải chịu trách nhiệm trước Chính phủ.
Thứ ba, đối với địa phương, phải gắn trách nhiệm người đứng đầu với tiến độ xử lý dự án. Những trường hợp chậm trễ, né tránh trách nhiệm cần được xem xét, đánh giá cụ thể và xử lý nghiêm.
Thứ tư, cho phép tái cấu trúc các dự án, đặc biệt là chuyển giao các dự án không còn khả năng triển khai sang nhà đầu tư có năng lực, bảo đảm nguồn lực đất đai được đưa vào sử dụng hiệu quả.
Thứ năm, thành lập tổ công tác đặc biệt ở cấp Chính phủ, bao gồm các chuyên gia hàng đầu về kinh tế, pháp luật và quản trị, có thẩm quyền rà soát, đánh giá và đề xuất phương án xử lý trực tiếp đối với từng nhóm dự án. Tổ công tác này phải hoạt động theo cơ chế đặc biệt, có thời hạn cụ thể, và chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng.
