Năm 2021, khi trào lưu “bỏ phố về quê” lan rộng trên mạng xã hội, anh Trần Văn Minh (35 tuổi, tên nhân vật đã thay đổi) quyết định rời vị trí quản lý marketing tại Hà Nội với mức lương hơn 40 triệu đồng/tháng để đầu tư mở homestay ở Hòa Bình (cũ).
Với hơn 2 tỷ đồng tích lũy và vay thêm 1 tỷ đồng từ ngân hàng, anh thuê đất dài hạn, xây dựng 6 bungalow theo phong cách tối giản và đặt kỳ vọng lớn vào sự phục hồi của du lịch hậu đại dịch.
Thời gian đầu, homestay của anh thu hút khách nhờ hiệu ứng mạng xã hội. Tỷ lệ lấp phòng cuối tuần có lúc đạt gần 80%, khiến anh tin rằng quyết định rời phố là một bước ngoặt đúng đắn. Chỉ sau một năm, thực tế vận hành bắt đầu khác xa kỳ vọng.
Doanh thu homestay phụ thuộc rất lớn vào mùa vụ. Trong các tháng cao điểm, doanh thu có thể đạt 250–300 triệu đồng/tháng. Nhưng khi bước vào mùa thấp điểm, con số này giảm xuống còn 60–80 triệu đồng, thậm chí có những tháng chỉ vừa đủ chi trả chi phí vận hành.
Áp lực đến từ việc chi phí cố định không hề nhỏ: lương nhân viên, điện nước, bảo trì, chi phí thay thế vật dụng, marketing duy trì và lãi vay ngân hàng. Bình quân mỗi tháng, anh phải chi khoảng 120 triệu đồng cho vận hành và trả nợ. Khi doanh thu giảm, dòng tiền lập tức căng thẳng.
Anh Minh cho biết bản thân từng bị ảnh hưởng mạnh bởi những câu chuyện truyền cảm hứng trên mạng xã hội về cuộc sống nhẹ nhàng, làm chủ homestay giữa thiên nhiên. Anh tin rằng chỉ cần thiết kế đẹp và marketing tốt là đủ để vận hành trơn tru. Nhưng khi bước vào thực tế, anh nhận ra bài toán tài chính phức tạp hơn rất nhiều: tỷ lệ lấp phòng không ổn định, chi phí phát sinh liên tục, còn áp lực vận hành lại tăng theo quy mô.
Anh thừa nhận có giai đoạn gần như làm việc 16 giờ mỗi ngày, tự mình xử lý vận hành, chăm sóc khách hàng, chạy quảng cáo và xoay xở dòng tiền. Trải nghiệm đó khiến anh nhận ra làm chủ không đồng nghĩa với tự do như từng nghĩ, bởi áp lực không hề biến mất mà chỉ chuyển sang một hình thức khác.
Sau 2 năm vật lộn với dòng tiền, anh quyết định sang nhượng homestay với mức giá thấp hơn tổng vốn đầu tư ban đầu. Khoản lỗ gần 800 triệu đồng là cái giá phải trả. Anh cho biết cảm giác lúc đó là buồn, nhưng đồng thời cũng nhẹ nhõm vì không còn bị đè nặng bởi nghĩa vụ tài chính mỗi tháng.
Thế nào là làm chủ và tự do tài chính?
Theo chuyên viên tư vấn tài chính Nguyễn Mạnh Cường, nhiều người nhầm lẫn giữa “làm chủ” và “tự do tài chính”. Khi chuyển từ làm thuê sang kinh doanh, rủi ro không biến mất mà được chuyển đổi thành rủi ro thị trường và rủi ro dòng tiền. Thậm chí, nếu sử dụng đòn bẩy tài chính, mức độ rủi ro còn cao hơn do chi phí lãi vay và nghĩa vụ trả nợ là cố định.
Mô hình homestay chịu tác động mạnh của các yếu tố vĩ mô như dịch bệnh, biến động kinh tế, xu hướng du lịch và cạnh tranh ngày càng gia tăng. Nếu không có quỹ dự phòng đủ dài để duy trì vận hành trong giai đoạn thị trường chững lại, mô hình sẽ rất dễ tổn thương. Với những ngành mang tính mùa vụ như lưu trú, quỹ dự phòng cần đủ lớn để “chịu đựng” được giai đoạn thấp điểm kéo dài.
Trong trường hợp của anh Minh, quỹ dự phòng ban đầu chỉ đủ duy trì khoảng 6 tháng. Khi thị trường chững lại, anh buộc phải vay thêm để xoay vòng dòng tiền. Từ đây, giấc mơ làm chủ bắt đầu bị kéo xuống bởi áp lực nợ và chi phí cố định.
Ông Cường cho rằng quyết định khởi nghiệp hay đầu tư kinh doanh không nên chỉ dựa vào cảm xúc và xu hướng. Quan trọng nhất là phải nhìn thẳng vào cấu trúc dòng tiền và khả năng chịu đựng rủi ro. Với những mô hình phụ thuộc mùa vụ, yếu tố quỹ dự phòng và kịch bản xấu cần được tính đến ngay từ đầu, bởi chỉ một giai đoạn thị trường suy giảm cũng có thể khiến toàn bộ kế hoạch bị đảo lộn.
Chuyên gia nhấn mạnh tự do tài chính không đồng nghĩa với việc rời bỏ công việc văn phòng hay chuyển về vùng quê. Tự do tài chính là khả năng kiểm soát rủi ro và dòng tiền, để bản thân có quyền lựa chọn cách sống và cách làm việc phù hợp. Địa điểm sống không quyết định điều đó.
Bỏ phố về quê có thể là bước ngoặt tích cực, nhưng chỉ khi được xây dựng trên nền tảng tính toán kỹ lưỡng thay vì kỳ vọng ảo từ những hình ảnh đẹp trên mạng xã hội.
