Nhiều năm qua, đời sống sản xuất của đồng bào vùng cao Điện Biên chủ yếu gắn liền với nương ngô, rẫy sắn. Dù cần mẫn bám đất bám bản, phương thức canh tác truyền thống vẫn khó mang lại hiệu quả kinh tế cao để tạo nên sự bứt phá trong thu nhập.
Nhằm giải quyết căn bản bài toán sinh kế, Điện Biên đang từng bước thực hiện quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, trọng tâm là phát triển các vùng chuyên canh cà phê và mắc ca.
Tuyến bài “Câu chuyện sinh kế mới trên đất Điện Biên” được VietNamNet thực hiện nhằm mang đến góc nhìn toàn cảnh về quá trình dịch chuyển này. Đó là câu chuyện về nỗ lực thay đổi tư duy canh tác để nâng cao giá trị nông sản; đồng thời ghi nhận sự đồng hành của chính quyền thông qua các chính sách hỗ trợ vốn, gỡ khó sinh kế và kết nối tiêu thụ, giúp bà con thực sự an tâm làm giàu bền vững trên mảnh đất biên cương.
Năm 2026, tỉnh Điện Biên dự kiến trồng mới 12.000ha cà phê và mắc ca. Quy mô sản xuất lớn đòi hỏi các địa phương và doanh nghiệp đang dồn lực gieo ươm hàng triệu cây giống. Thế nhưng, đằng sau khí thế phủ xanh đất trống bằng những vườn cây công nghiệp bạt ngàn ấy, một nỗi lo lớn đang hiện hữu trong từng nếp nhà vùng cao: Lấy gì để sống trong 3 đến 5 năm tới khi chờ cây cho thu hoạch?
Theo ông Nguyễn Văn Bách, Chủ tịch UBND xã Pú Nhung, tổng mức đầu tư ban đầu cho 1ha cà phê hiện dao động từ 120-150 triệu đồng, bao gồm chi phí giống, cải tạo đất, phân bón, hệ thống tưới và công chăm sóc trong 2-3 năm đầu khi cây chưa cho thu hoạch. Đối với mắc ca, mức đầu tư cao hơn, rơi vào khoảng 150-200 triệu đồng do chi phí cây giống và thời gian kiến thiết cơ bản kéo dài hơn.
Mặc dù đã quyết tâm chuyển đổi cây trồng nhưng ông Vừ A Sinh (xã Xa Dung) vẫn trăn trở: “Chặt bỏ nương sắn, nương ngô không phải điều khó, nhưng những năm tới biết lấy gì để trang trải cuộc sống”.
Còn ông Quàng Văn Dinh (bản Khong Him, xã Chiềng Sinh) lo lắng, khi đầu tư số tiền lớn, khi thu hoạch gặp cảnh “được mùa thì mất giá, được giá thì mất mùa”.
Chính quyền tỉnh Điện Biên đã tính đến những lo ngại này và đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm triển khai chuyển đổi cây trồng quy mô lớn mà không gây xáo trộn đời sống người dân.
“Phao cứu sinh” tín dụng
Để tháo gỡ rào cản về vốn, tín dụng chính sách được tỉnh Điện Biên xác định là nguồn lực chính giúp người dân thay đổi tư duy, mạnh dạn chuyển đổi sang cây công nghiệp dài ngày.
Ông Lò Văn Nghiêm, Phó Giám đốc Ngân hàng Chính sách xã hội tỉnh Điện Biên, cho biết, ngân hàng đang triển khai nhiều chương trình cho vay ưu đãi phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Cụ thể, hộ nghèo và người dân tộc thiểu số thuộc hộ nghèo được vay với lãi suất ưu đãi ở mức rất thấp: 6,24%/năm; hộ cận nghèo vay với mức 7,488%/năm; hộ mới thoát nghèo và hộ sản xuất kinh doanh tại vùng khó khăn vay với mức 7,8%/năm. Mức vay tối đa phổ biến là 100 triệu đồng/hộ. Riêng chương trình cho vay giải quyết việc làm, người lao động có thể vay tối đa 200 triệu đồng để đầu tư sản xuất.
Đặc biệt, nút thắt lớn nhất về dòng tiền trả nợ được tháo gỡ khi kỳ hạn trả nợ gốc được áp dụng linh hoạt, tối đa có thể lên tới 36 tháng tùy theo phương án sản xuất, chu kỳ cây trồng và khả năng tài chính của từng hộ vay.
Theo ông, việc đặt ra thời gian ân hạn nợ gốc phù hợp sẽ giúp người dân có đủ thời gian đầu tư, tạo ra thu nhập trước khi thực hiện nghĩa vụ trả nợ, hạn chế áp lực tài chính trong giai đoạn “giáp hạt”.
“Ngân hàng đã đưa cán bộ xuống tận cơ sở với phương châm giải ngân, thu nợ tại xã, thu lãi tại nhà để đồng vốn đến kịp thời với đồng bào”, ông Nghiêm chia sẻ.
Giải pháp lấy ngắn nuôi dài trên nương rẫy
Cùng với hỗ trợ về tín dụng, các xã tại Điện Biên vận hành linh hoạt các mô hình canh tác “lấy ngắn nuôi dài” để ổn định đời sống.
Tại xã Pú Nhung, Chủ tịch UBND xã Nguyễn Văn Bách cho hay địa phương đang định hướng phát triển mô hình trồng xen canh mắc ca – cà phê – dứa. Với 82,4ha dứa tập trung đạt năng suất bình quân 16,5 tấn/ha, cây dứa trở thành nguồn thu nhanh, mang lại dòng tiền ổn định trong khi chờ mắc ca và cà phê cho thu hoạch.
Một cán bộ khuyến nông xã Pú Nhung thông tin, người dân đã tận dụng diện tích đất trống giữa các hàng cây chưa khép tán để trồng đậu tương, lạc, ngô sinh khối. Diện tích xen canh các cây họ đậu, lạc này mang lại thu nhập từ 15 đến 25 triệu đồng/ha/năm sau khi trừ chi phí. Riêng diện tích trồng xen dứa cho hiệu quả cao hơn, đạt khoảng 40 đến 50 triệu đồng/ha/năm tùy năng suất.
Việc xen canh vừa tạo thu nhập trước mắt, vừa giúp hạn chế cỏ dại, giữ ẩm cho đất và giảm áp lực vốn đầu tư.
Ở góc độ khác, Chủ tịch UBND xã Chiềng Sinh Đỗ Văn Sơn nói rằng với những địa phương còn quỹ đất, chính quyền vận động người dân duy trì diện tích ngô, sắn hiện có nhằm đảm bảo sinh kế trước mắt. Những chân ruộng trước đây sản xuất một vụ lúa nay được hướng dẫn trồng xen lạc, đậu tương, ngô. Xã cũng khuyến khích phát triển chăn nuôi lợn, gà, trâu bò theo hướng hàng hóa nhỏ, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để giảm chi phí.
Tại bản Huổi Tao B (xã Pú Nhi), người dân cũng đang thích ứng bằng nhiều phương thức. Trưởng bản Huổi Tao B Tòng Văn Pọm cho biết, Công ty Cổ phần HD Kinh Bắc đang triển khai dự án mắc ca tại đây. Nhiều hộ dân làm công nhân cho doanh nghiệp, thu nhập bình quân khoảng 180.000-200.000 đồng/ngày.
“Nếu một hộ có hai nhân công cùng tham gia, thu nhập đạt trên dưới chục triệu đồng/tháng, giúp bà con có nguồn thu trang trải cuộc sống và trả nợ mà không phải ly hương”, ông Pọm chia sẻ.
Nỗ lực từ vốn tín dụng đến mô hình xen canh đều nằm trong chiến lược dài hạn của tỉnh Điện Biên theo Nghị quyết số 11 về cơ cấu lại ngành nông nghiệp. Mục tiêu của tỉnh là xây dựng nền nông nghiệp “xanh, thông minh, bền vững”, dựa trên sự liên kết chặt chẽ giữa 4 nhà: Nhà nước, nhà nông, nhà khoa học và doanh nghiệp. Sự liên kết này được kỳ vọng sẽ tạo ra một hàng rào bảo vệ vững chắc cho người nông dân trước những rủi ro thị trường.
Khép lại nỗi lo “giáp hạt”, khát vọng đổi đời từ cà phê, mắc ca của người dân giờ đây phụ thuộc vào đầu ra của nông sản. Điện Biên sẽ làm gì để người nông dân đứng vững trước những biến động của thị trường?
Bài 3: Cú nhảy giá ‘vàng đen’ định hình vị thế mới của nông dân Điện Biên
