Khi nhắc tới Iran, phần lớn thị trường toàn cầu lập tức nghĩ đến những mỏ dầu khổng lồ và các tàu chở “vàng đen” rời cảng Vịnh Ba Tư.
Nhưng dưới lớp vỏ dầu mỏ ấy là một cấu trúc kinh tế phức tạp hơn nhiều. Khi căng thẳng địa chính trị liên tục phủ bóng lên Trung Đông, bức tranh thương mại của Iran cho thấy một thực tế ít được chú ý: nước này không chỉ “sống” bằng dầu thô.
Xuất khẩu phi dầu đạt quy mô hàng trăm tỷ USD
Theo số liệu thương mại công bố gần đây, kim ngạch thương mại phi dầu của Iran trong năm tài chính 2024-2025 đạt khoảng 130,2 tỷ USD, tăng 11,39 % so với năm trước, theo Iran News Daily. Đây là con số đủ lớn để thay đổi cách nhìn truyền thống rằng nền kinh tế Iran phụ thuộc tuyệt đối vào dầu thô.
Chỉ trong 4 tháng đầu năm tài chính 2025, tổng xuất khẩu phi dầu của Iran đạt khoảng 61 triệu tấn hàng hóa, tương đương giá trị xấp xỉ 34 tỷ USD. Quy mô này cho thấy dòng chảy thương mại ngoài dầu vẫn hoạt động mạnh mẽ bất chấp các vòng trừng phạt quốc tế kéo dài.
Các thị trường tiêu thụ lớn của hàng hóa Iran không phải những cái tên xa lạ trong bản đồ thương mại Á – Âu. Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò đối tác then chốt, bên cạnh Iraq, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Thổ Nhĩ Kỳ.
Thực tế này phản ánh việc Tehran đã từng bước tái cấu trúc thương mại theo hướng Đông – Nam, giảm dần phụ thuộc vào các thị trường phương Tây.
Quy mô và tốc độ tăng trưởng nói trên cho thấy xuất khẩu phi dầu không còn là “phần phụ” của nền kinh tế, mà đang trở thành một trụ cột tương đối độc lập, dù chưa thể thay thế hoàn toàn nguồn thu từ dầu thô.
Không chỉ dầu thô: Hóa dầu, khí và công nghiệp chế biến
Điểm nên chú ý là “phi dầu” trong thống kê không đồng nghĩa với “hoàn toàn không liên quan đến dầu khí”. Nhiều sản phẩm như hóa dầu, khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) hay hóa chất công nghiệp, vốn được chế biến từ dầu và khí, vẫn được xếp vào nhóm xuất khẩu phi dầu do không phải dầu thô nguyên liệu.
Iran hiện xuất khẩu lượng lớn sản phẩm hóa dầu, LPG, propane và butane- những mặt hàng có giá trị gia tăng cao hơn so với dầu thô nguyên liệu.
Đây là phân khúc cho phép Tehran tận dụng nguồn tài nguyên sẵn có nhưng không hoàn toàn phụ thuộc vào biến động giá dầu Brent toàn cầu.
Ngoài nhóm năng lượng chế biến, Iran còn đẩy mạnh xuất khẩu thép, sản phẩm kim loại, vật liệu xây dựng, hóa chất kỹ thuật và thậm chí cả hàng tiêu dùng.
Ngành công nghiệp ô tô và linh kiện nội địa cũng được duy trì nhằm phục vụ cả thị trường trong nước lẫn khu vực.
Chính sự mở rộng sang các mặt hàng chế biến và công nghiệp này đã giúp Iran duy trì dòng tiền thương mại ngay cả khi xuất khẩu dầu thô chịu áp lực.
Việc chuyển đổi từ bán tài nguyên thô sang cung ứng sản phẩm giá trị cao hơn giúp giảm bớt phần nào tính chu kỳ của thị trường dầu.
Tăng trưởng ngay cả trong môi trường trừng phạt
Một trong những điểm đáng chú ý là xuất khẩu phi dầu của Iran vẫn tăng trưởng trong nhiều giai đoạn, dù quốc gia này đối mặt với loạt biện pháp trừng phạt tài chính và thương mại từ phương Tây.
Theo thống kê hải quan Iran, có giai đoạn kim ngạch xuất khẩu phi dầu tăng tới 18% so với cùng kỳ năm trước, theo Iran Front Page.
Điều này cho thấy Tehran đã chủ động xây dựng các kênh thanh toán song phương, giao dịch bằng đồng nội tệ hoặc tiền tệ của đối tác, qua đó giảm phụ thuộc vào hệ thống tài chính phương Tây.
Hạ tầng cảng biển và logistics tại khu vực Vịnh Ba Tư cũng được đầu tư để phục vụ hàng hóa đa dạng hơn, không chỉ riêng dầu khí. Điều này lý giải vì sao, dù doanh thu từ dầu thô biến động theo tình hình địa chính trị, tổng thương mại của Iran không sụt giảm tương ứng.
Dầu thô vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn thu ngân sách và là công cụ chiến lược trong chính sách đối ngoại.
Mỗi khi căng thẳng Mỹ – Iran leo thang hoặc nguy cơ gián đoạn tại Eo biển Hormuz xuất hiện thì thị trường tài chính toàn cầu phản ứng ngay bằng giá dầu.
Chính cơ chế phản ứng tức thì ấy khiến thế giới gắn Iran với dầu mỏ một cách gần như mặc định. Tuy nhiên, dữ liệu thương mại cho thấy cấu trúc kinh tế của Tehran đã đa dạng hóa hơn rất nhiều so với một thập kỷ trước.
Việc xuất khẩu phi dầu đạt quy mô hàng trăm tỷ USD đồng nghĩa Iran có thêm lớp “đệm” thương mại bên ngoài dầu thô, dù chưa đủ để xóa bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc vào năng lượng.
