Cần chuyển từ logic Đền bù đất đai sang logic Tái tạo sinh kế

TS. Nguyễn Sĩ Dũng – Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, chia sẻ về ý nghĩa sâu xa của cách làm này và lý do nó nên được nhân rộng.

Bước tiến rất lớn về tư duy  

– Thưa ông, trong bối cảnh phát triển kinh tế, không ít người dân vùng ven và nông thôn đã nhường đất nông nghiệp cho các dự án trọng điểm. Tuy nhiên, sau khi nhận tiền đền bù, một bộ phận gặp khó khăn trong chuyển đổi sinh kế. Ông nghĩ sao về thực trạng này? 

Đối với người nông dân Việt Nam, đất đai không chỉ là tài sản kinh tế mà còn là “hệ sinh thái sinh tồn”. Tiền đền bù, dù lớn đến đâu, về bản chất cũng là nguồn lực hữu hạn. Nếu không có kỹ năng nghề mới, không được hỗ trợ chuyển đổi sinh kế và không có cơ hội tham gia vào nền kinh tế mới, nhiều người dễ rơi vào trạng thái có tiền trong ngắn hạn nhưng mất sinh kế trong dài hạn.

Nguyên nhân sâu xa là chúng ta nhiều khi mới chú trọng giải phóng mặt bằng nhưng chưa thật sự chú trọng giải phóng năng lực phát triển cho người dân sau thu hồi đất. Chúng ta làm khá tốt phần đền bù tài sản, nhưng chưa làm đủ tốt phần tái tạo sinh kế, chưa giúp người dân chuyển từ người bị thu hồi đất thành người tham gia quá trình phát triển mới.

– Đặt trong bối cảnh đó, ông đánh giá như thế nào về việc Vingroup triển khai tuyển dụng giai đoạn 1 hơn 20.000 lao động làm việc tại dự án Khu đô thị Thể thao Quốc tế Hà Nội, ưu tiên người dân 11 xã vùng dự án?

Đây là cách tiếp cận rất đáng chú ý. Khi được triển khai bài bản, đây có thể trở thành mô hình phát triển hài hòa giữa doanh nghiệp và cộng đồng địa phương. 

Trong quá khứ, nhiều dự án thường dừng lại ở logic “đền bù đất đai”. Nhưng cách tiếp cận mới mà chúng ta đang thấy ở dự án Khu đô thị Thể thao Quốc tế Hà Nội là bắt đầu chuyển sang logic “tái tạo sinh kế”. Đó là một bước tiến rất lớn về tư duy.

Việc ưu tiên tuyển dụng người dân 11 xã vùng dự án sẽ tạo ra 3 tác động tích cực:

Thứ nhất, giảm cú sốc chuyển đổi xã hội. Người dân không bị đẩy ra ngoài tiến trình đô thị hóa, mà có cơ hội trở thành lực lượng lao động của chính khu đô thị mới hình thành trên quê hương mình. Đây cũng chính là tinh thần “ly nông bất ly hương” – triết lý phát triển rất nhân văn và hiện đại. Cách làm này giúp người dân bước sang mô hình kinh tế mới, được nâng cấp nghề nghiệp và chất lượng sống mà vẫn giữ được gốc rễ xã hội, gia đình và cộng đồng.  

Thứ hai, chuyển hóa “người bị ảnh hưởng” thành “người hưởng lợi”. Đây là khác biệt cực kỳ quan trọng trong tâm lý xã hội. Khi người dân thấy con em có việc làm, kỹ năng mới, cơ hội tham gia nền kinh tế hiện đại, sự đồng thuận xã hội sẽ bền vững hơn rất nhiều. 

Thứ ba, mô hình này tạo ra một chuẩn mực mới cho trách nhiệm phát triển của doanh nghiệp lớn. Ngày nay, doanh nghiệp không chỉ được đánh giá bằng quy mô vốn đầu tư hay tốc độ xây dựng mà còn ở năng lực tạo giá trị xã hội và nâng cấp nguồn nhân lực. 

Mô hình phát triển bền vững nhất, không người dân nào bị bỏ lại phía sau

– Được biết, Khu đô thị Thể thao Quốc tế Hà Nội không phải dự án đầu tiên Vingroup ưu tiên tuyển dụng lao động là người dân địa phương. Theo ông, cách làm này của doanh nghiệp sẽ mang lại giá trị gì?

Đây chính là mô hình phát triển bền vững nhất. Khi người dân trở thành một phần của dự án, không đứng ngoài dự án, thì giá trị tạo ra không chỉ là kinh tế mà còn là giá trị xã hội và niềm tin.

Con người thường không phản đối sự phát triển mà lo ngại bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển ấy. Giải quyết được chỗ vướng này, tâm lý nhường đất sẽ chuyển thành cùng kiến tạo tương lai. Nếu người dân cảm thấy mình là người trong cuộc, họ sẽ bảo vệ và đồng hành với dự án.

Trên thế giới cũng vậy, doanh nghiệp không chỉ được đánh giá bằng doanh thu mà còn khả năng tạo tác động xã hội tích cực. Nếu chứng minh được dự án không chỉ tạo đô thị mới mà còn tạo tầng lớp cư dân mới, lực lượng lao động và cơ hội mới cho địa phương, giá trị thương hiệu sẽ được củng cố mạnh.

– Từ góc nhìn chính sách, ông có cho rằng mô hình mà Vingroup đang làm nên được tổng kết và nhân rộng? 

Rất nên. Và phải tổng kết khách quan, có tiêu chí rõ ràng, đo được kết quả thực chất. Một mô hình đáng nhân rộng khi chứng minh người dân không chỉ được hỗ trợ trước mắt mà còn có việc làm ổn định, thu nhập tốt hơn, kỹ năng cao hơn và cơ hội dài hạn sau khi dự án triển khai. 

Nếu mô hình ưu tiên tuyển dụng, đào tạo và tạo sinh kế tại chỗ cho người dân vùng dự án của Vingroup đạt được những kết quả như vậy, thì đây hoàn toàn có thể trở thành một một kinh nghiệm rất đáng tham khảo cho quá trình phát triển hạ tầng của Việt Nam trong thời gian tới, một điển hình tốt về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong bối cảnh đô thị hóa của Việt Nam. 

Tôi cho rằng tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau” không nên chỉ là một khẩu hiệu mà phải được thể chế hóa thành cơ chế vận hành của phát triển. Bởi suy cho cùng, một mô hình phát triển tốt là mô hình không để người dân đứng bên lề của sự phát triển, mà giúp họ cùng bước lên cùng với nó.

– Xin cảm ơn ông!