Công nghệ lượng tử đang được ví như “bình minh” của một kỷ nguyên mới, tương tự như giai đoạn trước thềm bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI). Vì vậy, Việt Nam đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ để không bỏ lỡ “chuyến tàu” công nghệ lõi này…
Tạp chí Kinh tế Việt
Nam/VnEconomy đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Quốc Hưng, Phó Chủ tịch Mạng lưới Công nghệ lượng tử Việt Nam (VnQuantum), Viện trưởng Viện Công nghệ Lượng
tử, Đại học Quốc gia Hà Nội, để hiểu rõ
hơn về cơ hội và chiến lược của Việt Nam trong cuộc đua toàn cầu
này…
Thưa ông, trong bối cảnh
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thu hút mọi sự chú ý, tại sao Việt Nam lại cần đẩy mạnh
phát triển ngành công nghệ lượng tử vào thời điểm này?
Câu chuyện của AI chính là một hệ
quy chiếu rất chính xác. Trước năm 2024, ít ai tin rằng các mô hình ngôn ngữ lớn
(LLM) lại có thể thay đổi thế giới toàn diện đến vậy. Trước sự ra đời của
ChatGPT, người ta chỉ coi đó là những chatbot giải trí, và các nhà đầu tư cũng
mơ hồ về ứng dụng thực tế. Thế nhưng, chỉ sau một bước nhảy vọt về kỹ thuật, AI đã can thiệp
vào mọi mặt của đời sống.
Công nghệ lượng tử hiện nay cũng
đang ở giai đoạn “trước bình minh” tương tự. Chúng ta chưa biết chính xác thời
điểm bùng nổ là khi nào, nhưng thông qua tổng mức đầu tư khổng lồ, diễn biến thị
trường cổ phiếu, và việc các cường quốc ngày càng siết chặt xuất khẩu công nghệ
cao… có thể thấy “bước nhảy vọt” đó đang đến rất gần. Nếu chỉ đứng nhìn,
chúng ta sẽ lỡ nhịp.
Với tầm nhìn chiến lược đó,
ông đánh giá thế nào về bước đi của Việt Nam trong lĩnh vực lượng tử hiện nay?
Thời gian qua, Việt Nam đã đạt được
những bước tiến rất đáng ngưỡng mộ, thu hẹp dần khoảng cách với thế giới. Bài học
nhãn tiền từ làn sóng AI và bán dẫn cho thấy: nếu tham gia muộn, khi hệ sinh thái đã định hình bởi
các tập đoàn siêu lớn toàn cầu và các cường quốc đã định hình
và đã kiểm
soát các lý thuyết nền tảng, chúng ta sẽ không còn đủ năng lực và không gian để
chen chân vào.
Ngược lại, với công nghệ lượng tử,
thế giới vẫn đang trong quá trình định hình, chưa có một công nghệ nền tảng nào
thực sự thống trị, các công nghệ phụ trợ chưa
hình thành. Đây là cơ hội vàng để Việt Nam gia nhập cuộc
đua ngay từ vạch xuất phát. Khi đã trở thành một mắt xích cốt lõi trong hệ sinh
thái toàn cầu từ sớm, chúng ta sẽ làm chủ cuộc chơi và không bị phụ thuộc.
Vậy bài toán đặt ra cho Việt
Nam lúc này là gì để có thể nắm bắt cơ hội sớm, thưa ông?
Điểm đáng mừng nhất là sự thay đổi
tư duy mạnh mẽ từ cấp lãnh đạo
quản lý đến doanh nghiệp. Trước đây, khi bàn về danh mục công nghệ chiến lược
(như Quyết định 1131 của Chính phủ Thủ tướng), nhiều người vẫn còn e
ngại: “Có nên làm không? Nhân sự ở đâu ra?”. Nhưng hiện tại, tinh thần chung là
“Cứ thế mà làm”. Các tập đoàn công nghệ hàng đầu như Viettel, FPT và các cộng đồng
chuyên gia như VNQuantum đều đã vào cuộc.
Để phát triển, chúng ta cần hai yếu
tố: Thứ nhất là hành động thực tế – mỗi cá nhân, đơn vị đóng góp một mảng thế mạnh
thay vì chỉ ngồi bàn luận. Thứ hai là chính sách thu hút nhân tài. Chúng ta có rất nhiều
chuyên gia người Việt xuất sắc ở nước ngoài. Nếu tạo được điều kiện và xây dựng
được một hệ sinh thái cởi mở, họ sẽ là nguồn lực khổng lồ để phát triển làm chủ công nghệ lõi và phát triển công nghệ chiến lược tại
quê nhà.
Đặt trong bức tranh công
nghiệp lượng tử thế giới, ông nhận thấy Việt Nam có lợi thế ở những phân khúc
hay “ngách” nào?
Tôi thường chia công nghệ này
thành hai
ba nhóm.
Nhóm thứ nhất là “siêu công nghệ lượng tử” – những nghiên cứu đột phá, mang
tính khoa học cơ bản cao, có thể mất 20-30 năm nữa mới ứng dụng được. Nhóm này
chắc chắn cần làm, do các Viện Hàn lâm, trường đại học quốc gia đảm nhiệm.
Nhóm
thứ hai là kết hợp công nghệ lượng tử với các công nghệ “cổ điển” đã định hình để giải quyết các
bài toán thực tế ngay lập tức. Cách tiếp cận
này không đòi hỏi nghiên cứu cơ bản từ đầu, và có tiềm năng ứng dụng thực tế.
Tuy nhiên, khi công nghệ lượng tử chưa thực sự trưởng thành, hướng đi này
có nhiều rủi ro vì thiếu định hướng chính xác.
Nhóm thứ hai ba –
và cũng là ngách đi tiềm năng nhất cho doanh
nghiệp Việt – chính là tham gia
Hệ sinh thái công nghệ phụ trợ. Trong một hệ thống máy tính
lượng tử phức tạp, có rất nhiều linh kiện thiết yếu không nhất thiết phải là
“công nghệ lượng tử” mới sản xuất được. Đó có thể là máy phát đơn photon, hệ thống
làm lạnh sâu, hay các sợi cáp truyền tín hiệu không suy hao… Việc xây dựng hệ
sinh thái phụ trợ này là điều chúng ta hoàn toàn có thể làm chủ.
Tuy vậy, đây là một thị trường
rất mới. Làm thế nào để các doanh nghiệp Việt có thể tồn tại và thâm nhập vào
chuỗi cung ứng toàn cầu?
Đây là thị trường ngách và rủi ro
cao, vì vậy rất cần sự đồng hành, cởi mở về cơ chế, vốn vay từ Nhà nước để
doanh nghiệp có sức bật ban đầu.
Cơ hội thực tế là rất lớn. Hiện
nay, các công ty phát triển máy tính lượng tử trên thế giới đang ở quy mô nhỏ,
nhu cầu của họ chủ yếu là gia công các nguyên mẫu (prototype) hoặc đơn hàng nhỏ
lẻ. Nếu sản xuất tại châu Âu, chi phí sẽ đó vô cùng đắt đỏ. Việt Nam, với
nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao và chi phí cạnh tranh, hoàn toàn có thể
nhận gia công các hệ thống phụ trợ này. Qua quá trình đó, chúng ta vừa học hỏi
được thiết kế, vừa bám rễ sâu vào chuỗi cung ứng lõi.
Tham
gia phát triển hệ sinh thái công nghệ phụ trợ lượng tử
còn là một bước đi chiến lược của Việt Nam. Thực tế phát triển của công nghệ
bán dẫn, công nghệ nano cho thấy khi chúng ta là một phần của hệ sinh thái, sẽ không ai cấm
vận công nghệ được chúng ta nữa.
Gần đây có thông tin một số
doanh nghiệp nước ngoài muốn đầu tư vào lĩnh vực lượng tử tại Việt Nam. Ông
đánh giá thế nào về làn sóng FDI này?
Trong năm 2025, tôi đã trực tiếp
nhận được một số đề nghị từ các đối tác quốc tế muốn đưa công nghệ lượng tử
sang sản xuất tại Việt Nam. Lý do rất rõ ràng: Sản xuất ở nước họ quá đắt đỏ và
đang chịu các lệnh cấm xuất khẩu công nghệ cao sang châu Á. Đặt cứ điểm tại Việt
Nam giúp họ giải quyết cả bài toán chi phí lẫn mở rộng thị trường khu vực.
Hiện tại, ngành công nghiệp lượng
tử toàn cầu chưa có một “gã khổng lồ” chuyên gia công sản xuất như TSMC trong
ngành bán dẫn. Nếu đi nhanh và quyết liệt, không có lý do gì Việt Nam không thể
nuôi khát vọng trở thành một “TSMC của ngành lượng tử”.
Vậy làm sao để chúng ta đón
đầu và giữ chân được dòng vốn chất lượng này?
“Chìa khóa” nằm ở mạng lưới
chuyên gia người Việt toàn cầu. Rất nhiều người Việt đang giữ vị trí trụ cột,
thậm chí là Giám đốc công nghệ (CTO),
nhà khoa học chính tại các công ty chế tạo máy tính lượng tử
quốc tế. Họ hoàn toàn có khả năng kéo các dự án, đơn hàng sản xuất về nước.
Thực tế, đã có một số doanh nghiệp
Việt Nam đang âm thầm gia công, chế tạo cho các công ty lượng tử thế giới. Nhiệm
vụ của chúng ta bây giờ là phải nhận diện được những hạt nhân này, tạo cơ chế
ưu tiên để họ phát triển, từ đó nhân rộng thành một hệ sinh thái vững mạnh.
-Anh Nhi
