Từ “bảo hộ quyền” đến động lực tăng trưởng

Nhìn vào những con số trong giai đoạn 2021-2025, có thể thấy bức tranh sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang chuyển động theo chiều hướng tích cực. Hơn 423.000 đơn sở hữu công nghiệp được tiếp nhận, trên 436.000 đơn được xử lý và hơn 255.000 văn bằng bảo hộ được cấp, những con số không chỉ phản ánh quy mô gia tăng, mà còn cho thấy niềm tin ngày càng lớn của xã hội đối với hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Đáng chú ý, năng lực sáng tạo nội sinh đang dần được cải thiện. Số đơn đăng ký sáng chế, giải pháp hữu ích của tổ chức, cá nhân trong nước tăng mạnh, kéo theo tỷ lệ cấp bằng cũng tăng tương ứng. Điều này cho thấy, sở hữu trí tuệ không còn là “sân chơi” riêng của các chủ thể nước ngoài, mà đang từng bước trở thành công cụ cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.

Tuy nhiên, tăng trưởng về số lượng mới chỉ là điều kiện cần. Vấn đề cốt lõi vẫn là làm sao để những tài sản trí tuệ này được khai thác hiệu quả, tạo ra giá trị kinh tế thực chất.

Hoàn thiện thể chế: Nền tảng cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Sự chuyển biến của hoạt động sở hữu trí tuệ trong thời gian qua gắn liền với quá trình hoàn thiện khung pháp lý. Kể từ khi được ban hành năm 2005, Luật Sở hữu trí tuệ đã nhiều lần sửa đổi, từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế và đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Đặc biệt, Luật sửa đổi năm 2025 (có hiệu lực từ 1/4/2026) đánh dấu một bước điều chỉnh mang tính cấu trúc, không chỉ dừng ở việc “vá lỗi kỹ thuật” mà hướng tới tái định vị vai trò của sở hữu trí tuệ trong nền kinh tế số.

Một trong những điểm đáng chú ý là cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính. Thời gian thẩm định đơn được rút ngắn đáng kể, đồng thời bổ sung cơ chế thẩm định nhanh – một công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp nắm bắt cơ hội thị trường trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xử lý đơn cũng mở ra khả năng nâng cao hiệu quả quản lý, giảm tải cho hệ thống.

Không dừng lại ở đó, phạm vi bảo hộ được mở rộng để bắt kịp thực tiễn công nghệ. Những đối tượng mới như giao diện đồ họa, biểu tượng số hay các yếu tố phi vật lý đã chính thức được ghi nhận. Đáng chú ý hơn, luật đã bước đầu thiết lập cách tiếp cận đối với trí tuệ nhân tạo – một lĩnh vực đang đặt ra nhiều thách thức pháp lý trên toàn cầu. Việc cho phép khai thác dữ liệu để huấn luyện AI nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi của chủ thể, đồng thời khẳng định chỉ bảo hộ sản phẩm do con người tạo ra, thể hiện sự thận trọng nhưng cần thiết.

Những điều chỉnh này không chỉ giúp hệ thống pháp luật bắt kịp xu thế, mà còn tạo nền tảng cho một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vận hành hiệu quả hơn.

Từ bảo hộ sang khai thác: Bước chuyển mang tính chiến lược

Nếu như trước đây, sở hữu trí tuệ chủ yếu được nhìn nhận như một “lá chắn pháp lý”, thì định hướng mới đang chuyển mạnh sang coi đây là một loại tài sản có thể tạo ra giá trị gia tăng.

Luật sửa đổi năm 2025 đã đặt nền móng cho cách tiếp cận này khi cho phép và khuyến khích việc khai thác quyền sở hữu trí tuệ thông qua các hoạt động thương mại như góp vốn, chuyển nhượng, thế chấp. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về giá giao dịch và phát triển các tổ chức trung gian như định giá, môi giới là bước đi cần thiết để hình thành một thị trường tài sản trí tuệ minh bạch.

Đây là điểm mấu chốt, bởi trong thực tế, không ít doanh nghiệp Việt vẫn chưa coi trọng việc quản trị tài sản trí tuệ. Nhiều văn bằng bảo hộ được cấp nhưng không được duy trì hiệu lực, hoặc “đắp chiếu” mà không đưa vào khai thác. Điều này dẫn tới một nghịch lý: số lượng tài sản trí tuệ tăng lên nhưng đóng góp vào tăng trưởng kinh tế lại chưa tương xứng.

Chuyển từ “bảo hộ” sang “khai thác” vì thế không chỉ là thay đổi về chính sách, mà còn là thay đổi về tư duy phát triển – nơi tri thức và sáng tạo trở thành nguồn lực cốt lõi.

Thách thức trong thực thi: Khi không gian số trở thành “mặt trận mới”

Song hành với những tiến bộ về thể chế, thách thức trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ vẫn hiện hữu, thậm chí ngày càng phức tạp hơn trong môi trường số.

Sự phát triển của thương mại điện tử đã tạo điều kiện cho các hành vi xâm phạm quyền lan rộng với tốc độ nhanh và phạm vi lớn. Hàng giả, hàng nhái không chỉ xuất hiện trên thị trường truyền thống mà còn “biến hình” trên các nền tảng trực tuyến, nơi việc truy vết và xử lý gặp nhiều khó khăn.

Đáng lo ngại, các đối tượng vi phạm ngày càng tận dụng công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo hay công nghệ giả lập hình ảnh để tạo ra nội dung quảng cáo đánh lừa người tiêu dùng. Hình thức bán hàng qua livestream, với đặc điểm nhanh, ẩn danh và dễ xóa dấu vết, đang đặt ra thách thức mới cho lực lượng chức năng.

Trong bối cảnh đó, việc tăng cường phối hợp liên ngành giữa các cơ quan thực thi – từ công an, quản lý thị trường đến hải quan, tòa án – là yêu cầu tất yếu. Các chỉ đạo mới của Chính phủ về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã tạo thêm cơ sở pháp lý, nhưng để đạt hiệu quả thực chất, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, đặc biệt là trong phân định thẩm quyền và nâng cao năng lực thực thi.

Khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng bền vững

Nhìn tổng thể, sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng: từ một lĩnh vực mang tính kỹ thuật pháp lý chuyển sang vai trò chiến lược trong phát triển kinh tế tri thức.

Để hiện thực hóa vai trò này, cần một cách tiếp cận đồng bộ: tiếp tục hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả thực thi, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ việc thương mại hóa tài sản trí tuệ. Quan trọng hơn, phải hình thành được một hệ sinh thái trong đó doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các tổ chức trung gian cùng tham gia, tạo ra dòng chảy liên tục từ sáng tạo đến thị trường.

Trong kỷ nguyên số, nơi tri thức trở thành yếu tố sản xuất quan trọng, việc khơi thông và phát huy hiệu quả nguồn lực sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là điều kiện nền tảng để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nam Giang