VNHNCác động lực tăng trưởng truyền thống đang dần bộc lộ giới hạn, việc chuyển sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành yêu cầu khách quan đối với nhiều quốc gia. Đối với Việt Nam, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là công cụ nâng cao năng suất lao động mà đang được xác định là động lực tăng trưởng mới, tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững.
Kinh tế thế giới đang chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ và tri thức, các động lực truyền thống như lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên hay mở rộng vốn đầu tư không còn tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang thúc đẩy nhiều quốc gia tái định vị chiến lược phát triển, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm nền tảng để nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Đối với Việt Nam, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là một trong những đột phá chiến lược, đồng thời là động lực mới của tăng trưởng kinh tế. Những kết quả đạt được trong tháng 5 và 5 tháng đầu năm 2026 cho thấy xu hướng này đang ngày càng rõ nét, thể hiện qua sự cải thiện của nhiều chỉ số quan trọng về sản xuất, xuất khẩu, phát triển hạ tầng số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Đáng chú ý, trong quý I/2026, tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa công nghệ cao đạt 50,76%, phản ánh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng gia tăng hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng. Điều đó đặt ra yêu cầu nghiên cứu về vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo như một động lực tăng trưởng mới, cũng như những điều kiện về hệ sinh thái, thể chế và quản trị để chuyển hóa tri thức thành nguồn lực phát triển bền vững.
Thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Nhật Bản hay Trung Quốc cho thấy, những nền kinh tế thành công đều đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, coi đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số là động lực quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh quốc gia.
Quán triệt quan điểm phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam đang từng bước xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Định hướng phát triển các công nghệ chiến lược, thúc đẩy kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn thể hiện quyết tâm chuyển đổi từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng dựa trên năng suất, chất lượng và hiệu quả.
Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia tiếp tục được quốc tế ghi nhận khi Việt Nam tăng 5 bậc, vươn lên vị trí thứ 50 thế giới trên Báo cáo Chỉ số Hệ sinh thái Khởi nghiệp Toàn cầu năm 2026 của StartupBlink, mức cao nhất từ trước đến nay. Đến hết tháng 5/2026, cả nước có 963 doanh nghiệp khoa học và công nghệ, 20 sàn giao dịch khoa học và công nghệ cùng 37 trung tâm đổi mới sáng tạo tại 26 tỉnh, thành phố, từng bước hình thành môi trường thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ. Mạng lưới đổi mới sáng tạo ngày càng mở rộng đã góp phần kết nối nguồn lực trong và ngoài nước, thúc đẩy hình thành các chuỗi giá trị mới dựa trên tri thức và công nghệ.
Song song với đó, chuyển đổi số quốc gia đang tạo ra những động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Tỷ lệ hồ sơ trực tuyến toàn trình trong tháng 5/2026 đạt 50,2%, phản ánh quá trình số hóa hoạt động quản lý và cung cấp dịch vụ công ngày càng được đẩy mạnh. Đáng chú ý, tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số năm 2025 ước đạt 14,02% GDP, tương đương khoảng 72,1 tỷ USD, cho thấy kinh tế số đang trở thành một khu vực quan trọng của nền kinh tế. Sự phát triển này không chỉ nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, thúc đẩy đổi mới mô hình sản xuất, kinh doanh và hình thành các ngành nghề mới dựa trên nền tảng công nghệ.
Hạ tầng số và hạ tầng kết nối cũng đang được cải thiện mạnh mẽ, tạo điều kiện cho phát triển các lĩnh vực công nghệ chiến lược. Tốc độ băng rộng di động của Việt Nam đạt 207,3 Mbps và tốc độ băng rộng cố định đạt 287,33 Mbps, đều thuộc nhóm dẫn đầu thế giới. Hiện cả nước có 110,5 triệu thuê bao Internet băng rộng di động, trong đó có 24,29 triệu thuê bao sử dụng dịch vụ 5G. Sự mở rộng nhanh chóng của hạ tầng số đang tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, công nghiệp bán dẫn, sản xuất thông minh, đô thị thông minh và các dịch vụ số thế hệ mới. Đồng thời, doanh thu dịch vụ bưu chính tăng mạnh cũng phản ánh sự phát triển của thương mại điện tử và các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng số.
Những kết quả trên cho thấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang từng bước trở thành động lực mới của tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Để quá trình này phát huy hiệu quả cao hơn, cần tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái đổi mới sáng tạo theo mô hình liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các nhà đầu tư. Trong mô hình này, doanh nghiệp vừa là chủ thể ứng dụng, vừa là trung tâm tạo ra nhu cầu công nghệ, trong khi Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và môi trường phát triển. Sự liên kết chặt chẽ giữa các chủ thể sẽ góp phần chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế, tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
Mặc dù khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang tạo ra những động lực phát triển mới cho nền kinh tế, quá trình chuyển hóa các tiềm năng này thành giá trị thực tiễn vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Hệ thống thể chế và cơ chế quản lý khoa học, công nghệ vẫn còn một số điểm chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Thị trường khoa học và công nghệ phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, trong khi các thủ tục liên quan đến chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu vẫn còn phức tạp, làm giảm tốc độ đưa các thành tựu khoa học vào sản xuất và đời sống. Điều này cho thấy yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý để tạo môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển các công nghệ mới.
Nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn cần được tăng cường cả về quy mô và chất lượng. Mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển chưa đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, trong khi nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược còn thiếu hụt. Sự liên kết giữa hoạt động nghiên cứu với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường chưa thật sự chặt chẽ, khiến nhiều kết quả nghiên cứu chưa được ứng dụng hoặc thương mại hóa hiệu quả. Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vẫn còn những điểm nghẽn khi phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ, chưa hình thành nhiều doanh nghiệp công nghệ có quy mô và sức cạnh tranh khu vực, còn năng lực hấp thụ công nghệ giữa các ngành, lĩnh vực và địa phương chưa đồng đều.
Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phát huy vai trò là động lực tăng trưởng mới, trước hết cần đổi mới tư duy phát triển theo hướng chuyển từ khai thác các nguồn lực truyền thống sang phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và sáng tạo. Trong mô hình này, đổi mới sáng tạo không chỉ là hoạt động của lĩnh vực khoa học mà phải trở thành động lực xuyên suốt trong quản trị quốc gia, phát triển doanh nghiệp và nâng cao năng suất của toàn bộ nền kinh tế. Việc hoàn thiện thể chế có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Cần tiếp tục xây dựng cơ chế thông thoáng, tạo “luồng xanh” cho hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ mới; hoàn thiện các cơ chế thử nghiệm chính sách đối với các lĩnh vực công nghệ chiến lược; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Thực tiễn thời gian qua cho thấy những nỗ lực hoàn thiện thể chế đang được đẩy mạnh thông qua việc ban hành nhiều nghị định, nghị quyết, quyết định và thông tư nhằm tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phát triển, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo đảm phát triển bền vững.
Một yêu cầu quan trọng khác là tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia theo hướng tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và nhà đầu tư. Phát triển thị trường khoa học và công nghệ, hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và thu hút đội ngũ chuyên gia, trí thức Việt Nam trên toàn cầu, cần tạo điều kiện để các kết quả nghiên cứu được thương mại hóa nhanh hơn và gắn chặt với nhu cầu của nền kinh tế. Các hoạt động như Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam, Techmart AI 2026 hay việc xây dựng Đề án Sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia đang góp phần thúc đẩy quá trình kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái này.
Xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia, hạ tầng nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực số và nâng cao kỹ năng công nghệ cho lực lượng lao động sẽ tạo điều kiện để các thành tựu khoa học và công nghệ được ứng dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội. Phát huy mạnh mẽ vai trò của các địa phương và cộng đồng doanh nghiệp trong việc xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị và sản xuất, hình thành các mô hình phát triển dựa trên hệ sinh thái công nghệ.
Hoạt động hợp tác với nhiều quốc gia trên các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, công nghiệp bán dẫn, công nghệ 6G, công nghệ vệ tinh và chuyển đổi số không chỉ giúp Việt Nam tiếp cận các nguồn lực về nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực chất lượng cao mà còn góp phần nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của nền kinh tế. Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dựa trên tri thức và công nghệ. Đối với Việt Nam, việc xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển không chỉ thể hiện tầm nhìn chiến lược mà còn là yêu cầu tất yếu để nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế.
Để chuyển hóa tiềm năng thành động lực phát triển thực chất, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đồng bộ, tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học, đồng thời phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Về lâu dài, khả năng đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp sẽ là nhân tố quan trọng tạo dựng lợi thế cạnh tranh quốc gia và bảo đảm phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên số./.
Ths. Nguyễn Thị Yến
Nguồn:vietnamhoinhap.vn
