Chuyển đổi xanh đừng bỏ quên doanh nghiệp vừa và nhỏ

Nhiều thách thức trong quá trình chuyển đổi xanh 

Theo TS Nguyễn Thành Lam, quá trình chuyển đổi xanh tại Việt Nam trong thời gian qua đã đạt được nhiều kết quả tích cực: Nhiều mô hình sản xuất đã góp phần giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, thúc đẩy tái chế và tái sử dụng chất thải, giảm ô nhiễm môi trường, đồng thời góp phần bảo đảm cả an ninh môi trường và an ninh năng lượng. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn nhiều khó khăn và thách thức cần tiếp tục tháo gỡ. Trước hết là tình trạng thiếu thông tin và cơ sở dữ liệu liên thông về sản xuất, cung ứng nguyên liệu, vật liệu, công nghệ phục vụ chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn. Hiện nay, sự phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp vẫn còn rời rạc, chưa hình thành được mạng lưới liên kết đủ mạnh để chia sẻ dữ liệu, công nghệ và nguồn lực.

Một thách thức khác là vấn đề môi trường phát sinh từ chính quá trình phát triển năng lượng tái tạo. Trong thời gian tới, việc xử lý các tấm pin năng lượng mặt trời, pin lưu trữ và pin xe điện sẽ trở thành bài toán lớn. Ngay cả nhiều quốc gia phát triển cũng đang tiếp tục nghiên cứu công nghệ tái chế hiệu quả đối với các loại vật liệu này. Với quy mô phát triển điện mặt trời hiện nay của Việt Nam, trách nhiệm thu hồi và tái chế sản phẩm sau sử dụng cần được thực hiện theo nguyên tắc trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). “Chúng ta cần thay đổi tư duy từ ‘thải bỏ’ sang ‘coi chất thải là tài nguyên’, thúc đẩy tái chế và tái sử dụng thay vì xử lý theo phương thức truyền thống”, TS Nguyễn Thành Lam góp ý.

Về phía Bộ NN-MT, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng hệ thống tiêu chí xác định dự án xanh, dự án kinh tế tuần hoàn và áp dụng các tiêu chuẩn môi trường – xã hội – quản trị (ESG). Hiện Bộ đang xây dựng dự thảo quyết định của Thủ tướng Chính phủ nhằm hướng dẫn xác định các tiêu chí này, tạo cơ sở để các tổ chức tín dụng, ngân hàng và doanh nghiệp thống nhất trong việc đánh giá, thẩm định và tiếp cận nguồn vốn xanh. Đồng thời, các tiêu chí cũng sẽ được tích hợp trong quá trình cấp giấy phép môi trường, góp phần tạo sự đồng bộ giữa quản lý môi trường và chính sách tín dụng xanh.

Đừng bỏ quên doanh nghiệp vừa và nhỏ

Bên cạnh các giải pháp về tài chính, chuyển đổi số, đổi mới công nghệ và nâng cao nhận thức cộng đồng, TS Nguyễn Thành Lam đề nghị cần đặc biệt quan tâm đến việc phát triển thị trường cho kinh tế tuần hoàn. “Đối với Việt Nam, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng rất lớn nhưng cũng là nhóm gặp nhiều khó khăn nhất trong việc tiếp cận nguồn vốn xanh cũng như đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường. Vì vậy, cần có những chính sách mạnh mẽ hơn để khơi thông dòng vốn xanh cho khu vực này”, TS Nguyễn Thành Lam kiến nghị và cho rằng, các doanh nghiệp nhỏ và vừa cần tăng cường liên kết theo chuỗi giá trị. Khác với các tập đoàn lớn có thể xây dựng mô hình sản xuất khép kín, doanh nghiệp nhỏ cần hợp tác với nhau để chia sẻ nguyên liệu, công nghệ và thị trường, từ đó hình thành các chuỗi giá trị tuần hoàn. Mục tiêu là xây dựng các hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn theo ngành, theo vùng và theo cụm sản xuất. Nếu thiếu sự liên kết này, các doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ rất khó tham gia sâu vào quá trình chuyển đổi xanh.

Một đề xuất đáng quan tâm là nghiên cứu xây dựng sàn giao dịch nguyên liệu, vật liệu, công nghệ và sản phẩm phục vụ kinh tế tuần hoàn, thay vì chỉ tập trung vào sàn giao dịch tín chỉ carbon. Sàn giao dịch này sẽ giúp kết nối các doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu thứ cấp với các doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng, để chất thải của doanh nghiệp này trở thành đầu vào cho doanh nghiệp khác. Qua đó, thị trường nguyên liệu tái chế sẽ được mở rộng, hiệu quả sử dụng tài nguyên được nâng cao và kinh tế tuần hoàn sẽ phát triển mạnh mẽ hơn. Ví dụ, nhiều doanh nghiệp lớn hiện đã xử lý chất thải để tạo ra nguyên liệu phục vụ sản xuất phân bón hữu cơ hoặc các ngành công nghiệp khác. Tuy nhiên, việc kết nối cung – cầu còn hạn chế. Nếu có một nền tảng giao dịch chung, các nguồn nguyên liệu này sẽ được phân phối hiệu quả hơn và mang lại giá trị kinh tế cao hơn.