Phép thử lớn nhất đối với tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) trong hơn một thế kỷ tồn tại sẽ được đưa ra trước Tòa án Tối cao Mỹ trong tuần này.
Trọng tâm của vụ việc là liệu các thẩm phán Tòa án Tối cao Mỹ có bảo vệ ngân hàng trung ương quan trọng nhất thế giới khỏi ảnh hưởng chính trị như ý định của Quốc hội, hay cho phép Tổng thống Donald Trump tiến hành thay đổi nhân sự theo cách ông mong muốn.
Vụ kiện xoay quanh nỗ lực của ông Trump nhằm sa thải Thống đốc Fed Lisa Cook vì cáo buộc gian lận thế chấp. Trong kịch bản cực đoan, vụ việc có thể làm lung lay nghiêm trọng tính độc lập quý giá của Fed. Ngay cả khi kết quả đó không xảy ra, vụ kiện vẫn có thể trở thành tiền lệ cho việc một tổng thống có thể loại bỏ một quan chức khỏi cơ quan điều hành ngân hàng trung ương vốn được bảo vệ chặt chẽ.
Ngay cả khi bà Lisa Cook giữ được vị trí, nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng dựa trên các tuyên bố trước đây của Tòa án Tối cao về Fed, tòa án có khuynh hướng bảo thủ có thể chỉ ra những thiếu sót trong nỗ lực sa thải của ông Trump. Qua đó, tòa có thể “mách nước” đâu là “lý do chính đáng” cần có để bãi nhiệm một nhà hoạch định chính sách tiền tệ.
Yêu cầu này được quy định trong Đạo luật Dự trữ Liên bang. Mục tiêu là bảo vệ các thống đốc Fed, bao gồm cả Chủ tịch ngân hàng trung ương, khỏi nguy cơ bị sa thải vì bất đồng về lãi suất. Bà Cook và gần đây là Chủ tịch Fed Jerome Powell cho rằng vấn đề lãi suất mới là động cơ thực sự đằng sau nỗ lực sa thải và đe dọa điều tra hình sự họ.
Các nhà phân tích cho biết điều khoản này chưa từng được kiểm nghiệm trước tòa. Nếu các tiêu chí đặt ra đủ chặt chẽ, điều đó có thể củng cố tính độc lập của Fed. Trái lại, nó cũng có thể trở thành mục tiêu để một chính quyền tìm lỗ hổng.
Bà Loretta Mester, cựu Chủ tịch Fed Cleveland và hiện là giảng viên tại Trường Kinh doanh Wharton thuộc Đại học Pennsylvania nhận định: “Cánh cửa đã mở. Vấn đề là làm thế nào để giải quyết theo cách không cho phép bất kỳ ai ngồi trong Nhà Trắng chỉ cần nói rằng tôi không muốn người đó, tôi sẽ buộc tội họ làm sai điều gì đó và thế là đủ”.
Thống đốc Fed Lisa Cook
Bà Cook lập luận rằng ông Trump đã làm đúng như vậy vào tháng 8 năm 2025. Khi đó, dựa trên cáo buộc bà khai báo sai thông tin trong hồ sơ vay mua nhà, ông Trump tuyên bố sa thải bà khỏi nhiệm kỳ vốn kéo dài đến năm 2038 tại Fed. Cho đến nay, chưa có cáo buộc hình sự nào được đưa ra. Không tổ chức tài chính nào buộc tội bà gian lận, cũng không có thủ tục hành chính nào được tiến hành.
Bà Cook đã khởi kiện. Một tòa án cấp dưới cho phép bà tiếp tục giữ chức vụ trong khi chờ phiên điều trần. Đây là kết quả khác với các động thái trước đó của ông Trump nhằm tái cấu trúc một số cơ quan được coi là độc lập khác. Chính quyền của ông đã kháng cáo.
Theo một nguồn thạo tin, Chủ tịch Fed Jerome Powell sẽ tham dự phiên điều trần của Tòa án Tối cao Mỹ về vụ kiện liên quan đến bà Cook vào thứ Tư.
Ông Jon Faust, cựu cố vấn cấp cao của ông Powell và của cựu Chủ tịch Fed Janet Yellen, hiện là giáo sư kinh tế tại Đại học Johns Hopkins, cho biết ông lo ngại rằng với việc Tòa án Tối cao đã ủng hộ chính quyền Trump trong nhiều vấn đề khác. Ngay cả khi bà Cook giữ được chức vụ, kết quả cuối cùng vẫn sẽ làm suy yếu “lớp cách nhiệt” của Fed trước áp lực chính trị.
Tuy nhiên, một số chuyên gia khác vẫn hy vọng.
Bà Kathryn Judge, giáo sư Trường Luật Columbia, phát biểu tại một hội thảo về tính độc lập của Fed ở Đại học Florida Atlantic: “Có vẻ như họ sẽ cố gắng tạo ra một ngoại lệ nào đó để Fed duy trì được tính độc lập. Nhưng để sự độc lập đó thực sự có hiệu lực, ‘lý do chính đáng’ phải mang ý nghĩa thực sự. Phải có một giới hạn rõ ràng và có giá trị đối với quyền của tổng thống trong việc sa thải một thống đốc chỉ dựa trên các cáo buộc đơn thuần”.
Về nguyên tắc, việc sa thải các thống đốc Fed không hề dễ dàng. Điều này được phản ánh qua yêu cầu về “lý do chính đáng” và nhiệm kỳ dài 14 năm của quan chức Fed.
Các quyết định chính sách tiền tệ có thể gây ra những tác động kinh tế trong ngắn hạn. Điều này thường bất lợi cho các chính trị gia gắn với chu kỳ bầu cử 2 hoặc 4 năm.
Cựu Chủ tịch Fed Paul Volcker từng áp mức lãi suất hai chữ số trong những năm 1980 để dập tắt lạm phát cao. Hệ quả là hai cuộc suy thoái liên tiếp đã xảy ra. Tỷ lệ thất nghiệp vượt 10% và duy trì trên 7% trong khoảng 4 năm. Tổng thống khi đó là Jimmy Carter – người bổ nhiệm ông Volcker – đã thất bại trong cuộc bầu cử năm 1980.
Trụ sở Fed
Tuy nhiên, cái giá ngắn hạn đó mang lại lợi ích dài hạn. Việc thể hiện quyết tâm kiểm soát lạm phát đã giúp Fed nâng cao uy tín. Uy tín này góp phần giữ vững tâm lý công chúng, hay còn gọi là “kỳ vọng lạm phát”, thứ được cho là vẫn đang giúp kiềm chế lạm phát hiện nay.
Giá cả tăng vọt trong thời kỳ đại dịch gần đây không đẩy kỳ vọng lạm phát lệch xa mục tiêu 2% của Fed. Các nhà nghiên cứu cho rằng kết quả này xuất phát từ uy tín của ngân hàng trung ương khi khẳng định sẽ đưa lạm phát quay về mức 2%. Điều này được cho là đã giúp hạ nhiệt lạm phát mà không gây ra cuộc suy thoái như nhiều nhà kinh tế từng dự báo.
Chính uy tín đó, cùng những lợi ích đi kèm, sẽ bị đe dọa nếu chính sách tiền tệ bị chính trị chi phối. Đây là kịch bản có thể xảy ra nếu các tổng thống có quyền sa thải quan chức Fed theo ý muốn.
Mọi việc vẫn có thể diễn biến theo hướng tích cực. Các tổng thống có thể chấp nhận lãi suất cao và tăng trưởng chậm hơn khi lạm phát trở thành mối đe dọa. Trong bối cảnh đó, các nhà hoạch định chính sách Fed có thể gạt rủi ro mất việc của mình sang một bên và ra quyết định dựa trên dữ liệu, thay vì tâm lý chính trị nhất thời.
Tuy nhiên, những bất đồng là điều khó tránh khỏi. Ba nhà lãnh đạo Fed trước đây, bao gồm cựu Chủ tịch Hội đồng Thống đốc Fed Alan Greenspan, đã ký một tuyên bố ủng hộ ông Powell trước cuộc điều tra của Bộ Tư pháp Mỹ.
Trong tuyên bố có đoạn nhấn mạnh: Hành động của chính quyền gợi nhớ đến “cách thức hoạch định chính sách tiền tệ ở các thị trường mới nổi với các thể chế yếu kém”, chứ không phải ở thể chế giám sát kiểm soát lạm phát đối với đồng tiền dự trữ của thế giới.
Chính sách quá thắt chặt có thể khiến tăng trưởng chậm lại và đẩy thất nghiệp tăng cao. Ngược lại, chính sách quá nới lỏng sẽ đẩy nền kinh tế vượt quá năng lực sản xuất. Hệ quả là thất nghiệp giảm xuống mức không bền vững và tiền lương, giá cả tăng mạnh.
Do các quyết định của Fed cần thời gian để tác động đến nền kinh tế, các ngân hàng trung ương gần như luôn đi ngược lại với những gì giới chính trị cho là phù hợp ở thời điểm đó.
Giáo sư William English tại Trường Quản lý Yale và là cựu lãnh đạo bộ phận chính sách tiền tệ của Fed, cho biết: “Nếu bạn không phải là một ngân hàng trung ương độc lập, lạm phát sẽ cao hơn và cao hơn rất nhiều… Điều đó đã được chứng minh khá rõ ràng”.
Theo Reuters
