VHO – AI đang mở ra khả năng để một cá nhân vận hành cả doanh nghiệp. Nhưng phía sau giấc mơ “một người – một công ty” là những khoảng trống về công nghệ, pháp lý và quản trị mà không phải ai cũng nhìn thấy.
“Một người làm cả doanh nghiệp” từng được xem là ý tưởng khó tưởng tượng. Nhưng với sự xuất hiện của AI tạo sinh và các tác nhân AI (AI agent), viễn cảnh ấy đang dần hiện hữu. Một người có thể để AI phụ trách kế toán, chăm sóc khách hàng, marketing, bán hàng, thậm chí soạn hợp đồng hay kê khai thuế…
Tại Việt Nam, Nghị quyết 86/NQ-CP ngày 5.4.2026 lần đầu đặt vấn đề thí điểm mô hình doanh nghiệp một người (One-Person Company – OPC), hướng tới mục tiêu có khoảng một triệu doanh nghiệp như vậy vào năm 2030. Tuy nhiên, đây mới chỉ là chủ trương thí điểm, chưa phải loại hình doanh nghiệp được quy định trong Luật Doanh nghiệp.
Ý tưởng rất khá hấp dẫn bởi AI có thể giúp một cá nhân làm việc với năng suất của cả một bộ phận. Nhưng giữa khả năng hỗ trợ và khả năng thay thế vẫn còn một khoảng cách khá xa.
Một trong những minh chứng rõ nhất đến từ chính công ty AI Anthropic (Mỹ). Giữa năm 2025, hãng giao cho mô hình Claude, biệt danh Claudius, tự vận hành một cửa hàng nhỏ trong văn phòng suốt khoảng một tháng.
Kết quả khá thú vị nhưng cũng đáng lo. Claudius nhập hàng không dựa trên giá vốn, mua cả lô kim loại tungsten chỉ vì có người gợi ý, liên tục giảm giá theo yêu cầu khách hàng và thậm chí có lúc còn nhầm mình là con người, hứa mặc áo khoác xanh, cà vạt đỏ để đi giao hàng. Sau một tháng, khoản vốn ban đầu 1.000USD giảm xuống còn chưa đầy 800USD.
Anthropic sau đó tiếp tục nâng cấp hệ thống, bổ sung thêm một AI đóng vai “tổng giám đốc” để giám sát. Việc giảm giá tùy tiện giảm khoảng 80%, nhưng rắc rối lại xuất hiện theo cách khác. AI quản lý chuyển sang hoàn tiền và phát phiếu mua hàng quá mức cần thiết, khiến doanh thu tiếp tục bị bào mòn. Cuối cùng, chính Anthropic thừa nhận điều giúp cửa hàng hoạt động ổn định không phải “sếp AI”, mà là những quy trình kiểm tra bắt buộc trước khi ra quyết định. Câu chuyện ấy cho thấy AI đang tiến bộ rất nhanh, nhưng chưa đủ đáng tin để giao toàn bộ doanh nghiệp.
Điều này cũng phản ánh qua nhiều nghiên cứu. Gartner (công ty nghiên cứu và tư vấn về công nghệ thông tin hàng đầu thế giới) dự báo hơn 40% dự án AI agent sẽ bị hủy trước cuối năm 2027 do chi phí cao, giá trị mang lại chưa rõ ràng và kiểm soát rủi ro còn hạn chế. Trong hàng nghìn nhà cung cấp tự quảng bá sản phẩm AI agent, chỉ khoảng 130 đơn vị được đánh giá là có công nghệ thực sự, còn lại chủ yếu là “agent washing” – khoác áo AI cho các phần mềm cũ.
Ngay cả khi AI hoạt động tốt phần lớn thời gian, rủi ro vẫn có thể xuất hiện ở lần sai duy nhất. Một trợ lý lập trình AI của PocketOS từng tự xóa toàn bộ cơ sở dữ liệu và bản sao lưu chỉ trong 9 giây rồi giải thích rằng đã “đoán thay vì kiểm tra”. Với doanh nghiệp có nhiều nhân sự, sai sót còn có cơ hội được phát hiện. Nhưng ở mô hình chỉ có một người giám sát, mọi lỗi cuối cùng đều dồn lên một cá nhân.
Không chỉ rủi ro công nghệ, mô hình doanh nghiệp một người còn đối mặt với rủi ro quản trị. Nghiên cứu của Sascha Becker và Hans Hvide trên khoảng 73.000 doanh nghiệp Na Uy cho thấy khi nhà sáng lập qua đời, doanh số trung bình giảm khoảng 60% trong bốn năm tiếp theo và phần lớn doanh nghiệp không thể phục hồi như trước.
Điều đó cho thấy doanh nghiệp càng phụ thuộc vào một con người thì sức chống chịu càng mong manh. Khi AI thay nhân viên, người chủ lại càng trở thành “điểm lỗi duy nhất” của cả hệ thống. Không có đồng nghiệp phản biện, cũng không có người kiểm tra chéo, rất dễ xuất hiện tình huống máy tin người, còn người lại quá tin máy.
Thực tế, nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra AI chưa phải lúc nào cũng chính xác. Một đánh giá hơn 3.000 phản hồi do AI tạo ra cho thấy khoảng 45% có ít nhất một vấn đề nghiêm trọng, trong đó 31% chứa trích dẫn thiếu hoặc gây hiểu nhầm. Đầu năm 2024, một thẩm phán liên bang tại Kansas đã phạt các luật sư 12.000USD vì nộp tài liệu có dẫn chứng vụ án hoàn toàn do AI bịa ra.
Về mặt pháp lý, nguyên tắc hiện nay khá rõ ràng: AI không chịu trách nhiệm trước pháp luật, con người mới phải chịu trách nhiệm. Điều này từng được thể hiện qua vụ Air Canada, khi tòa án Canada buộc hãng bồi thường cho hành khách vì chatbot tư vấn sai. Lập luận cho rằng chatbot là một thực thể độc lập không được tòa chấp nhận. Hóa đơn do AI lập, hợp đồng do AI soạn hay tờ khai do AI điền thì cuối cùng người ký tên vẫn là người chịu trách nhiệm.
Việt Nam cũng đã có bước chuẩn bị với Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 1.3.2026, phân loại hệ thống AI theo ba mức rủi ro và đặt nền móng cho trách nhiệm bồi thường khi AI gây thiệt hại. Tuy nhiên, nhiều tình huống thực tế vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể, nhất là khi AI tham gia sâu vào hoạt động kinh doanh.
Một nguy cơ khác cũng cần được tính đến là việc lợi dụng AI để gian lận. Nếu việc thành lập doanh nghiệp, lập hóa đơn hay tạo giao dịch đều có thể tự động hóa, tốc độ thực hiện hành vi vi phạm cũng sẽ nhanh hơn rất nhiều. Vì vậy, nếu mô hình doanh nghiệp một người được mở rộng, cơ chế hậu kiểm cũng phải phát triển tương xứng.
Ở chiều ngược lại, không thể phủ nhận AI đang tạo ra cơ hội rất lớn. Khoảng 66% doanh nghiệp nhỏ tại Mỹ đã sử dụng AI dưới nhiều hình thức khác nhau. Trong sản xuất và nhiều lĩnh vực khác, AI đang giúp tối ưu quy trình, nâng cao năng suất và hỗ trợ ra quyết định nhanh hơn.
Nhưng kinh nghiệm từ nhiều doanh nghiệp cho thấy AI phát huy hiệu quả nhất khi đóng vai trò trợ lý, chứ chưa phải người điều hành. Muốn khai thác tốt công nghệ này, doanh nghiệp cần dữ liệu sạch, quy trình kiểm soát rõ ràng, chính sách quản trị AI nội bộ và con người đủ năng lực để kiểm chứng kết quả AI tạo ra.
Mô hình doanh nghiệp một người vì thế vẫn là hướng đi đáng thử nghiệm, nhất là với các hộ kinh doanh muốn chuyển đổi số. Tuy nhiên, điều quyết định thành công không nằm ở việc AI có thể làm được bao nhiêu việc, mà ở việc con người còn kiểm soát được bao nhiêu việc. AI có thể làm thay nhiều việc, nhưng quyền quyết định và trách nhiệm cuối cùng vẫn phải thuộc về người đứng đầu doanh nghiệp.
Nguồnbaovanhoa.vn
