Cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và quản trị an ninh vùng trời trong kỷ nguyên kinh tế tầm thấp

Chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức sản xuất và quản trị xã hội, thiết bị bay không người lái (UAV) đã vượt ra khỏi phạm vi của một công nghệ chuyên biệt để từng bước trở thành hạ tầng hỗ trợ cho nhiều hoạt động kinh tế – xã hội hiện đại. Trên thế giới, sự hình thành của mô hình “kinh tế tầm thấp” đang mở ra một không gian phát triển mới, nơi UAV được ứng dụng rộng rãi trong logistics, nông nghiệp chính xác, giám sát môi trường, quản lý hạ tầng, cứu hộ cứu nạn và xây dựng đô thị thông minh. Tại Việt Nam, UAV được xác định là sản phẩm công nghệ chiến lược với tiềm năng tạo động lực cho các ngành kinh tế mới và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ quốc gia. Giá trị của UAV không chỉ nằm ở năng lực nghiên cứu, sản xuất hay ứng dụng, mà còn phụ thuộc vào khả năng xây dựng một mô hình quản trị phù hợp, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn hàng không và trật tự xã hội.

Nếu như điện năng, internet hay công nghệ bán dẫn từng đóng vai trò là những nền tảng cho các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, thì trong bối cảnh kinh tế số hiện nay, thiết bị bay không người lái (UAV) đang được nhiều quốc gia xem là một trong những công nghệ có khả năng tạo ra hiệu ứng lan tỏa tương tự. Sở dĩ UAV được đánh giá là công nghệ chiến lược bởi đây không phải là một thiết bị hoạt động độc lập mà là sự hội tụ của nhiều công nghệ lõi hiện đại. Trong một hệ thống UAV tích hợp đồng thời trí tuệ nhân tạo, trí tuệ nhân tạo tại biên (Edge AI), internet vạn vật (IoT), công nghệ dữ liệu lớn, các loại cảm biến thông minh, công nghệ vật liệu mới, hệ thống định vị chính xác cùng các giải pháp truyền thông bảo mật. Sự kết hợp của các công nghệ này tạo nên một nền tảng kỹ thuật có khả năng phát triển liên tục, thích ứng với nhiều kịch bản ứng dụng khác nhau và kéo theo sự phát triển của hàng loạt ngành công nghiệp hỗ trợ. Từ góc độ phát triển kinh tế, đây chính là cơ sở để hình thành chuỗi giá trị công nghệ cao, nơi hoạt động nghiên cứu, thiết kế, sản xuất linh kiện, phát triển phần mềm, tích hợp hệ thống và cung cấp dịch vụ vận hành có thể cùng phát triển trong một hệ sinh thái thống nhất.

Thiết bị bay không người lái (UAV) đang mở ra không gian phát triển mới cho kinh tế tầm thấp và các ngành công nghiệp công nghệ cao.

Đặc điểm nổi bật của UAV là khả năng tạo ra hiệu ứng lan tỏa đối với nhiều lĩnh vực của nền kinh tế. Trong nông nghiệp, thiết bị bay không người lái đang góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ phương thức canh tác truyền thống sang nông nghiệp chính xác thông qua các hoạt động phun thuốc bảo vệ thực vật, gieo hạt, giám sát sâu bệnh, theo dõi chất lượng cây trồng và xây dựng bản đồ số phục vụ quản lý sản xuất. Việc ứng dụng UAV giúp tiết kiệm chi phí lao động mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm tác động tiêu cực đến môi trường. Trong lĩnh vực logistics, UAV mở ra khả năng vận chuyển hàng hóa đến những khu vực có điều kiện địa hình phức tạp hoặc hạ tầng giao thông chưa phát triển, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa, hải đảo và khu vực chịu ảnh hưởng của thiên tai. Đối với các tình huống khẩn cấp, thiết bị bay không người lái có thể hỗ trợ vận chuyển thuốc men, vật tư y tế hoặc nhu yếu phẩm trong thời gian ngắn, góp phần nâng cao năng lực ứng phó của hệ thống dịch vụ công. Đối với quản lý đô thị, UAV đang trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho công tác kiểm tra cầu đường, giám sát công trình xây dựng, quản lý tài nguyên và theo dõi tình trạng giao thông. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phương pháp kiểm tra thủ công, việc ứng dụng công nghệ bay không người lái giúp cơ quan quản lý thu thập dữ liệu nhanh chóng, giảm chi phí vận hành và nâng cao chất lượng giám sát. Cùng với xu hướng phát triển đô thị thông minh, dữ liệu thu được từ UAV có thể kết nối với các nền tảng quản trị số để hỗ trợ quá trình ra quyết định dựa trên bằng chứng và dữ liệu thời gian thực.

Trong lĩnh vực phòng, chống thiên tai và ứng phó với các tình huống khẩn cấp, UAV tiếp tục chứng minh vai trò như một phương tiện công nghệ có giá trị thực tiễn cao. Việc tìm kiếm cứu nạn, giám sát cháy rừng, theo dõi diễn biến thiên tai hoặc đánh giá thiệt hại sau bão lũ có thể được triển khai nhanh chóng mà không làm gia tăng rủi ro cho lực lượng thực thi nhiệm vụ. Thực tiễn quốc tế cho thấy, thị trường UAV dân sự đang có xu hướng mở rộng mạnh mẽ trong các lĩnh vực quản lý hạ tầng, cứu hộ cứu nạn, nông nghiệp chính xác và giám sát thông minh, phản ánh sự dịch chuyển từ mô hình ứng dụng đơn lẻ sang một hạ tầng công nghệ phục vụ phát triển kinh tế – xã hội.

Đối với Việt Nam, sự phát triển của UAV mở ra cơ hội quan trọng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Một trong những lợi thế đáng chú ý là nguồn nhân lực công nghệ ngày càng được nâng cao cùng sự hình thành của mạng lưới doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học có khả năng tham gia vào quá trình nghiên cứu, thiết kế và phát triển sản phẩm. Theo thông tin từ cơ quan quản lý, nhiều đơn vị trong nước đã từng bước làm chủ các công đoạn quan trọng như thiết kế hệ thống, tích hợp thiết bị, điều khiển bay, phát triển trí tuệ nhân tạo tại biên, truyền thông bảo mật, công nghệ vật liệu và phần mềm điều khiển.

Định hướng chính sách của Nhà nước cũng đang tạo thêm động lực cho quá trình này. Việc UAV được đưa vào Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược của quốc gia theo Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg, cùng với các nhiệm vụ phát triển thiết bị bay không người lái và hệ thống giám sát, phát hiện, chế áp UAV được giao tại Quyết định số 808/QĐ-TTg, cho thấy cách tiếp cận phát triển đồng bộ giữa nghiên cứu, sản xuất, ứng dụng và quản lý. Song song với đó, các nhiệm vụ xây dựng hệ thống quản lý thiết bị bay không người lái quốc gia cũng đang được triển khai nhằm phục vụ công tác quản lý vùng trời và tạo nền tảng cho sự phát triển của kinh tế tầm thấp trong tương lai. Theo báo cáo của các doanh nghiệp, giá thành sản xuất UAV trong nước hiện ở mức khoảng 70% so với các sản phẩm cùng loại trên thị trường thế giới, trong khi một số sản phẩm đã được xuất khẩu sang các thị trường có yêu cầu kỹ thuật và tiêu chuẩn cao như Hoa Kỳ và châu Âu. Điều đó phản ánh khả năng tham gia ngày càng sâu của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời tạo tiền đề cho việc hình thành một ngành công nghiệp công nghệ cao có sức cạnh tranh trong tương lai.

Từ góc độ phát triển dài hạn, UAV không chỉ là một sản phẩm công nghệ đơn lẻ mà còn có thể trở thành động lực của một không gian tăng trưởng mới, nơi đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển công nghiệp công nghệ cao được kết nối trong một hệ sinh thái thống nhất. Nếu tận dụng tốt lợi thế về nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu và sự hỗ trợ của các chính sách chiến lược, Việt Nam có cơ sở để xây dựng ngành công nghiệp UAV có giá trị gia tăng cao, góp phần nâng cao năng lực tự chủ công nghệ quốc gia và tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.

Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay internet vạn vật đều mang trong mình hai mặt của quá trình phát triển, vừa tạo ra động lực đổi mới sáng tạo, vừa đặt ra những thách thức mới đối với quản trị quốc gia. Vì vậy, cách tiếp cận phù hợp không phải là hạn chế hay thu hẹp không gian phát triển của công nghệ, mà là xây dựng một cơ chế quản trị rủi ro đủ hiệu quả để khai thác tối đa lợi ích và giảm thiểu các tác động tiêu cực có thể phát sinh. Với UAV, yêu cầu quản trị rủi ro gắn chặt với bài toán quản lý vùng trời trong bối cảnh số lượng thiết bị và phạm vi ứng dụng ngày càng mở rộng. Trước hết là những thách thức về mặt kỹ thuật. Việc nhận diện chính xác từng thiết bị bay, giám sát hoạt động theo thời gian thực và điều phối mật độ bay trong cùng một không gian đòi hỏi phải có các nền tảng công nghệ hiện đại và khả năng xử lý dữ liệu lớn. Khi kinh tế tầm thấp phát triển, vùng trời ở độ cao thấp sẽ không còn là không gian hoạt động riêng lẻ mà trở thành một hạ tầng giao thông đặc biệt cần được quản lý đồng bộ.

Song song với các vấn đề kỹ thuật là những yêu cầu về hoàn thiện thể chế pháp lý. Quản lý UAV không chỉ dừng lại ở việc cấp phép hoạt động mà còn liên quan đến cơ chế đăng ký, nhận diện điện tử, xác định quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu, người vận hành cũng như trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố. Một hành lang pháp lý minh bạch và ổn định sẽ tạo điều kiện cho doanh nghiệp yên tâm đầu tư, đồng thời giúp cơ quan quản lý thực hiện hiệu quả nhiệm vụ bảo đảm an ninh, an toàn vùng trời. Hoạt động của thiết bị bay không người lái có sự giao thoa giữa lĩnh vực quốc phòng, hàng không dân dụng, khoa học công nghệ, viễn thông, an ninh mạng và quản lý dữ liệu. Điều này đòi hỏi cơ chế chia sẻ thông tin, kết nối dữ liệu và điều phối chính sách giữa các cơ quan quản lý nhà nước phải được xây dựng theo hướng thống nhất và đồng bộ, tránh tình trạng chồng chéo hoặc phân tán nguồn lực.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đang chuyển dần từ tư duy quản lý mang tính hành chính sang mô hình quản trị dựa trên công nghệ và dữ liệu. Một trong những cách tiếp cận được áp dụng rộng rãi là mô hình “Sandbox”, cho phép thử nghiệm các công nghệ và dịch vụ mới trong một phạm vi được kiểm soát nhằm đánh giá tác động trước khi triển khai trên diện rộng. Cách làm này vừa tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo, vừa giúp cơ quan quản lý tích lũy kinh nghiệm thực tiễn để hoàn thiện chính sách. Mô hình quản lý giao thông cho thiết bị bay không người lái (UTM – Unmanned Traffic Management) đang được nhiều quốc gia nghiên cứu và triển khai như một giải pháp quản trị vùng trời số. Thông qua các nền tảng công nghệ, hoạt động bay của UAV có thể được theo dõi, điều phối và cảnh báo tự động, góp phần giảm thiểu nguy cơ va chạm và nâng cao hiệu quả quản lý. Đáng chú ý, nhiều hệ thống hiện nay cũng áp dụng phương pháp quản lý dựa trên mức độ rủi ro, theo đó các hoạt động có nguy cơ thấp được đơn giản hóa thủ tục, trong khi những hoạt động tiềm ẩn rủi ro cao sẽ chịu sự kiểm soát chặt chẽ hơn. Xu hướng này phản ánh sự chuyển đổi từ tư duy “cấm để quản” sang “quản bằng công nghệ và dữ liệu”, phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế số.

Theo định hướng của cơ quan quản lý, Việt Nam đã từng bước xây dựng hệ thống quy định tương đối đầy đủ đối với tàu bay không người lái và các phương tiện bay khác. Các quy định hiện hành đã bao quát các nội dung về đăng ký, cấp phép, khai thác và bảo đảm an toàn bay, tạo nền tảng quan trọng cho việc quản lý hiệu quả vùng trời. Tuy nhiên, trước tốc độ phát triển nhanh của công nghệ, việc tiếp tục hoàn thiện các quy định đối với UAV dân sự, chuẩn hóa hệ thống đăng ký và nhận diện điện tử, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của nhà sản xuất và người vận hành vẫn là những yêu cầu cần được quan tâm trong thời gian tới.

Cùng với hoàn thiện thể chế, việc xây dựng một hệ thống quản trị vùng trời số sẽ là điều kiện quan trọng để phát triển kinh tế tầm thấp một cách an toàn và bền vững. Một mô hình quản trị hiện đại có thể được hình thành trên cơ sở xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về UAV, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giám sát hoạt động bay, kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý và triển khai các hệ thống cảnh báo, xử lý tự động đối với những tình huống bất thường. Việc quản lý bằng công nghệ không chỉ nâng cao hiệu quả giám sát mà còn góp phần giảm chi phí quản lý và tăng tính minh bạch của hoạt động quản trị. Quá trình xây dựng ngành công nghiệp UAV không chỉ cần đội ngũ kỹ sư thiết kế và chế tạo thiết bị bay mà còn đòi hỏi các chuyên gia về trí tuệ nhân tạo, an toàn hàng không, an ninh mạng, phân tích dữ liệu, quản lý và vận hành hệ thống. Việc chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam và bảo đảm sự phát triển bền vững của ngành trong tương lai.

Việc phát triển UAV cần được nhìn nhận không chỉ như một nhiệm vụ của riêng ngành khoa học và công nghệ mà là một bộ phận trong chiến lược phát triển quốc gia. Trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW đang được triển khai mạnh mẽ, yêu cầu làm chủ công nghệ chiến lược, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đẩy nhanh chuyển đổi số và tăng cường năng lực tự chủ công nghệ đang trở thành những động lực quan trọng cho tăng trưởng. Với đặc tính hội tụ nhiều công nghệ lõi, UAV có khả năng đóng góp trực tiếp vào việc hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược này.

Đồng thời, sự phát triển của UAV cũng gắn liền với quá trình hình thành kinh tế tầm thấp – một không gian phát triển mới đang được nhiều quốc gia quan tâm. Nếu kinh tế số tạo ra giá trị từ không gian mạng và kinh tế xanh hướng tới phát triển bền vững, thì kinh tế tầm thấp mở rộng không gian tăng trưởng thông qua việc khai thác hiệu quả vùng trời ở độ cao thấp cho các hoạt động sản xuất, dịch vụ và quản lý. Trong không gian đó, UAV đóng vai trò là hạ tầng công nghệ quan trọng, kết nối các lĩnh vực logistics, nông nghiệp, đô thị thông minh, cứu hộ cứu nạn và giám sát môi trường thành một hệ sinh thái phát triển thống nhất. Quan trọng hơn, quá trình phát triển UAV cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa đổi mới sáng tạo và bảo đảm an toàn, giữa mục tiêu tăng trưởng với yêu cầu quản trị rủi ro, giữa mở rộng ứng dụng công nghệ với nhiệm vụ giữ vững chủ quyền và an ninh vùng trời. Theo định hướng của cơ quan quản lý, việc phát triển UAV trong thời gian tới sẽ được triển khai trên cơ sở vừa thúc đẩy nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi, mở rộng thị trường ứng dụng, vừa tăng cường các giải pháp bảo đảm quốc phòng, an ninh, an toàn hàng không và trật tự xã hội.

Sự phát triển của thiết bị bay không người lái đang mở ra một không gian tăng trưởng mới, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với tư duy quản lý và hoạch định chính sách. Thực tiễn cho thấy, bài toán đặt ra không phải là lựa chọn giữa thúc đẩy phát triển hay tăng cường kiểm soát, mà là xây dựng năng lực thực hiện đồng thời cả hai mục tiêu trên cơ sở một mô hình quản trị hiện đại, linh hoạt và thích ứng với sự thay đổi của công nghệ. Khả năng cân bằng hài hòa giữa phát triển và quản trị không chỉ quyết định hiệu quả khai thác tiềm năng của UAV, mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình hình thành kinh tế tầm thấp, nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và tạo dựng vị thế của Việt Nam trong hệ sinh thái công nghệ chiến lược của tương lai./.

Nguyễn Xuân An