Khi “đầu ra rẻ, đầu vào đắt” biên lợi nhuận bị bào mòn từ hai phía
Thực tế cho thấy, hoạt động cho vay – từng là “mỏ vàng” – nay không còn dễ dàng tạo ra lợi nhuận. Điều đáng nói, đây không chỉ là khó khăn chu kỳ, mà là dấu hiệu của một sự chuyển dịch mang tính cấu trúc trong hệ thống tài chính.
Dữ liệu từ báo cáo tài chính của những ngân hàng niêm yết năm 2025 cho thấy, NIM toàn ngành đã giảm xuống khoảng 3,03%, thấp hơn đáng kể so với mức 3,36% cùng kỳ năm trước. Đây không đơn thuần là một con số, mà là tín hiệu cho thấy mô hình kinh doanh cốt lõi của ngân hàng đang chịu sức ép.
Điểm đáng chú ý là sự suy giảm này không đến từ một phía. Nếu như trước đây, áp lực chủ yếu nằm ở việc giảm lãi suất cho vay để hỗ trợ nền kinh tế, thì hiện nay áp lực lại chuyển mạnh sang phía chi phí vốn: Hiệu suất tài sản sinh lãi giảm lãi suất cho vay đã chạm vùng thấp trong giai đoạn hỗ trợ phục hồi kinh tế, khiến dư địa tăng gần như không còn. Chi phí vốn tăng trở lại lãi suất huy động bắt đầu nhích lên, phản ánh sự cạnh tranh thanh khoản ngày càng gay gắt.
Nói cách khác, ngân hàng đang bị “kẹp” ở giữa không thể tăng mạnh lãi suất cho vay vì sức chịu đựng của doanh nghiệp có hạn, nhưng lại buộc phải tăng lãi suất huy động để giữ dòng tiền. Khi hai đầu cùng gây sức ép, biên lợi nhuận tất yếu bị nén lại.
Một trong những chỉ báo quan trọng khác là tỷ lệ cho vay trên huy động (LDR) tăng mạnh trong năm 2025. Điều này cho thấy hệ thống ngân hàng đã đẩy tín dụng đi nhanh hơn tốc độ huy động vốn. Thoạt nhìn, đây có thể được xem là tín hiệu tích cực – dòng vốn được “bơm” ra nền kinh tế. Nhưng xét sâu hơn, nó phản ánh 3 vấn đề thanh khoản hệ thống trở nên căng thẳng hơn. Áp lực tăng lãi suất huy động là khó tránh. Rủi ro hệ thống gia tăng nếu dòng vốn không quay vòng hiệu quả và LDR cao và NIM giảm thực chất là hai mặt của cùng một vấn đề. Khi ngân hàng buộc phải “mua vốn” với giá cao hơn, lợi nhuận từ cho vay tự động bị bào mòn.
Ảnh minh họa
Trước đây, tín dụng tiêu dùng và bán lẻ là “mỏ vàng” của nhiều ngân hàng với biên lợi nhuận cao. Nhưng hiện tại nhu cầu tiêu dùng phục hồi chậm, người vay thận trọng hơn trong bối cảnh lãi suất tăng và rủi ro tín dụng cá nhân gia tăng. Kết quả là các ngân hàng buộc phải chuyển dịch sang cho vay doanh nghiệp – nơi biên lợi nhuận thấp hơn đáng kể.
Đặc biệt, thị trường bất động sản cho thấy một nghịch lý rõ rệt lãi suất cho vay có thể lên tới 11–14%/năm, nhưng tỷ lệ giao dịch chỉ còn 20–30% so với trước. Điều này dẫn đến một hệ quả quan trọng tăng trưởng tín dụng không đồng nghĩa với tăng trưởng hiệu quả. Vốn có thể được giải ngân, nhưng không tạo ra dòng tiền đủ mạnh để quay lại hệ thống.
Bên cạnh đó, hoạt động cho vay margin của các công ty chứng khoán – vốn tương tự ngân hàng thu nhỏ – đang chịu áp lực tương tự lãi suất margin tăng, thanh khoản thị trường giảm và biên lợi nhuận khó mở rộng. Đây là một bằng chứng bổ sung cho thấy vấn đề không nằm ở riêng ngân hàng, mà là xu hướng chung của toàn hệ thống tài chính.
Bối cảnh quốc tế và trong nước đang tạo ra một “chiếc trần vô hình” đối với hoạt động ngân hàng, lạm phát toàn cầu chưa hoàn toàn được kiểm soát, chính sách tiền tệ quốc tế duy trì thận trọng, tỷ giá chịu áp lực trong ngắn hạn, giá năng lượng và địa chính trị tiềm ẩn rủi ro. Còn ở trong nước, dù tăng trưởng GDP tích cực, nhưng nhu cầu tín dụng không đồng đều giữa các ngành, đầu tư công giải ngân chưa như kỳ vọng, dòng tiền trong nền kinh tế chưa thực sự “chảy mượt”. Trong bối cảnh đó, việc kỳ vọng ngân hàng quay lại thời kỳ “lợi nhuận cao nhờ cho vay” là khó khăn. Những gì đang diễn ra cho thấy một sự thật quan trọng: ngân hàng không còn có thể phụ thuộc quá lớn vào thu nhập từ lãi.
Trong nhiều năm, thu nhập lãi chiếm tới 70–80% tổng thu nhập của các ngân hàng Việt Nam. Khi NIM bị thu hẹp, mô hình này trở nên dễ tổn thương. Những ngân hàng có lợi thế sau sẽ chống chịu tốt hơn CASA cao (nguồn vốn giá rẻ), hệ sinh thái khách hàng mạnh, khả năng bán chéo dịch vụ, nguồn thu ngoài lãi đa dạng. Ngược lại, những ngân hàng phụ thuộc vào huy động kỳ hạn dài, tín dụng bán lẻ truyền thống và cho vay bất động sản… sẽ chịu áp lực lớn hơn trong giai đoạn tới.
Không chỉ “nới lỏng” mà phải “tái cấu trúc”
Để giải bài toán “cho vay không còn hái ra tiền”, PGS,TS. Trần Thị Thanh Nga, Trường Đại học Tài chính MarketingTP. Hồ Chí Minh cho rằng, chính sách không thể chỉ dừng ở việc điều chỉnh lãi suất hay nới room tín dụng. Cần một cách tiếp cận tổng thể hơn, đó là:
Một là, điều hành lãi suất linh hoạt nhưng có mục tiêu. Không chạy theo mục tiêu giảm lãi suất bằng mọi giá. Phân tầng lãi suất theo mức độ rủi ro và hiệu quả dự án và duy trì các gói tín dụng ưu đãi cho lĩnh vực ưu tiên (nông nghiệp, xuất khẩu, nhà ở xã hội).
Hai là, nới tín dụng có chọn lọc, tránh “mở van đại trà”, ưu tiên dự án có pháp lý rõ ràng, dòng tiền tốt, hạn chế tín dụng vào lĩnh vực đầu cơ và gắn tín dụng với hiệu quả sử dụng vốn, không chỉ tài sản đảm bảo.
Ba là, phát triển thị trường vốn để giảm áp lực cho ngân hàng. Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là nền kinh tế phụ thuộc quá nhiều vào tín dụng ngân hàng. Giải pháp bao gồm: Phục hồi thị trường trái phiếu doanh nghiệp, phát triển quỹ đầu tư, REITs, thu hút dòng vốn dài hạn (FDI, quỹ hưu trí). Khi đó, ngân hàng có thể chuyển vai trò từ “cung cấp vốn chính” sang “trung gian tài chính”.
Bốn là, kiểm soát LDR và rủi ro thanh khoản, giám sát chặt chẽ tỷ lệ LDR theo từng nhóm ngân hàng. Tăng cường dự phòng thanh khoản và hạn chế tăng trưởng tín dụng quá nóng
Năm là, thúc đẩy chuyển đổi mô hình ngân hàng, tăng tỷ lệ thu nhập ngoài lãi (dịch vụ, bảo hiểm, ngân hàng số). Đầu tư vào công nghệ để giảm chi phí vận hành và xây dựng hệ sinh thái tài chính thay vì chỉ cung cấp tín dụng.
Thị trường đang gửi đi một thông điệp rõ ràng thời kỳ “cho vay là đủ sống khỏe” đã qua. Trong giai đoạn mới tăng trưởng tín dụng không còn là thước đo duy nhất, NIM thấp sẽ trở thành “trạng thái bình thường mới”, lợi nhuận sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng tài sản và mô hình kinh doanh. Với nhà điều hành, thách thức không phải là làm sao để tín dụng tăng nhanh hơn, mà là làm sao để dòng vốn đi đúng chỗ và quay lại hệ thống một cách bền vững.
